SRI LANKA RAMIN SUM HARSATNA LIAN TAK A TAWK
Russia - Ukraine indonain khawvel a luah mek laiin India ram ṭhenawm hnai mai, Sri Lanka ram chu sum leh pai tlak chhiat avangin ram roreltute mai ni lo; ram mipuiten harsatna namen lo tak an tawk mek a. India ram ṭhenawm a nih avangin India ram chanchinbu lian hoten hemi chungchang leh Sri Lanka dinhmun - an tualchhung politics hi kum 2019 Presidential election aṭang khan an ziak deuh reng a ni.
Gotabaya Rajapaksa president atan thlan tlin a nih dan te, he inthlannaa a campaign au hla leh thlan tlin a nih hnu lawka ram chhung chhiah khawnna bithliah (rate of taxes) a tihniam te chuan an ram chhung sum leh pai dinhmun eng ang taka tluksawp nge an hmabak dawn tih chu ram chhung Economist te leh IMF lam pawhin an enghelh sa a ni reng a. Mipui rilru hneh turin Sinhala (Sinhalese) hnam leh an sakhua Buddhist zirtirna nena phiar zawm politics hmangin an ram politics an vawrh vir a, an ramin sum leh pai, ei leh harsatna (economic crisis) an tawk ta a ni. (Anmahni hian Sinhala an inti a, ram dangin chu chu Sinhalese an ti thung).
AN HARSAT DAN :
Tun dinhmuna Sri Lanka ram Sorkar leh mipuiin an tawh mek hi ziah kim sen chi a ni lo. An ram hi India ram ang thoa tui alh thei (petroleum oil) lai chhuak lo, ram dang aṭanga chaw lut an ni a. An ram sum leh pai dinhmun a tlak chhiat avangin ram dang aṭanga oil, damdawi leh mamawh chitin leina tura sum neih ngai foreign reserve an neih loh avanga harsatna hi tawk an ni.
Hei aia manganthlak zawk chu ram dang sum an puk nasat lutuk avangin rul tura an intiam ang an rul thei lo hi a ni. Hemi pahnih te hian mipui nawlpui harsatna a rawn thlen a. Petrol, khawnvar tui, cooking gas man nasa takin a pung a, a awm chhun pawh harsa taka beih fe hnua lei a ngai a, petrol pump, gas point etc ah te mipui thui tak tak an intlar a, sipaiin an ven hial a ngai a ni. March 5, 2022 aṭang tawh khan nitin electric pawh darkar 7½ lai tih thim ziah a ni a, tunah phei chuan nitin darkar 13 a an thim ziah tawh. A chhan chuan ram Electric khawl tinung tur diesel oil an neih loh vang a ni.
KHAWSAK A HARSA :
Sri Lanka ram financial crisis hian a bitum hmasak te chu mi rethei leh chhumchhiate an ni. Ei tur lam, damdawi, chawhmeh, bawng hnute, milk powder etc te pawh Sorkar thununna hnuaiah awmin lei phal chin bithliah (rationed) vek a ni.
School exam kal mek pawh ram paper a awm loh avangin tiam chin awm loa tihtawp a ni. Thil dang tam tak sawi tur awm mahse school exam chawlh ngai hial khawp an ni hian tlakchham chu an ngah thawkhat ang tih a ti chiang a, sawi kim vek sen a ni lo.
LEIBAIN A DELH
Sri Lanka ram hi kum 2010 vel aṭang tawh khan ram dang sum bat (foreign debt) hi an ngah chho ṭan a. Sorkar berin chumi lam tihniam tur leh ram sum leh pai dinhmun chhia aṭanga hruai chhuah tumna lam aiin Sri Lanka hnam (Sinhala) leh Buddhist sakhaw chungchang chawinun leh tih chak lam ngawt an tuipui a, ram dang sum puk a tuipui tlat a. Kum 2010 khan an GDP aṭanga tehin foreign debt 88% lai a tling hman tawh a. He an harsatna belhchhah tur hian COVID-19 avangin khawvel sum harsatna (global economic recession) a lo thleng leh zel bawk nen. Kum 2021 ah chuan foreign debt chu 101% of GDP a thing chho ta a ni.
GOTABAYA RAJAPAKSA
November 18, 2019 khan Sri Lanka executive president 7-na atan Ruwanweshisaya Buddhist temple ah lak luh a ni a, a hnu ni thumnaah a unaupa Mahinda Rajapaksa kum 2005-15 laia president lo ni tawh chu Prime Minister atan lakluh a ni ve leh a. President atan lakluhna hmun hi Buddhist temple upa tawh leh an ngaihhlut em em Sinhalese King Dutugemenu sak a ni a, he an lal hi India ram (Tamil Nadu) aṭanga Chola Dynasty/Kingdom lalin a run ṭum pawha lo hnehtu ngat, an hnam symbol pawimawh tak a ni.
President atan lakluh a nih hnu lawk hian twitter kal tlangin President atan thlan tlin a nih chu an hnam leh sakhaw sawhnghehna tur a nih thu a sawi nghal a. Hetianga Sinhalese hnam leh Buddhist sakhua vohbik a tum avang leh Buddhism sakhaw khuangpui nena Sorkar rorelna chumchilh leh phiar zawm a tum chu sakhaw dang Muslim, Hindu, Christian te chuan an lawm lo hle thung.
Sakhaw la runthlak tam tak an huangtau sawt a, Buddhism sakhaw beh chhana pawi khawihna leh sakhaw dang ngaih theih lohna a zual sawt a. Hemi bakah hnam dang ngaih theih lohna dan kum 1956-a an lo siam tawh "Sinhala Only Act" khan Sinhala hnam ni ve lo hnam dang leh an sakhua ngai thei lo tak an ni tih a tichiang a. Hei hi LTTE hoin Jaffna peninsula-a independent an sual chhan bul pawh a ni.
Gotabaya President atan thlan hian an ram foreign policy an ram hawi zawng a inthlak danglam nghal bawih a. Khawthlang ram democracy ramte leh EU ngaih pawimawh human rights, sakhaw tihbik awm lohnate chu neksawr leh ngaih pawimawh a ni dawn lo tih leh dim an ni lo ang tih a lang nghal a. Muslim, Hindu leh Kristian te sakhaw hmun pawimawh chuan beih an tâwk nghal a. Ram chhunga hetiang thil thleng hi Press lamin zalenna an neih loh avangin puanzar zen zen a ni lo. Kum 2009 khan Sunday Leader newspaper-in Rajapaksa hnuaia an rama corruption a nasatzia a chhuah hnu lawkah mi tu tih hriat lohin Editor in chief chu a taksa pawh hmuh tlak lohin rawng takin an that a ni.
[Foreing Policy November 27, 2019]
KAWNG DIK EMAW TIH DIK SI LO
Sri Lanka sorkar Gotabaya Rajapaksa kaihhruai hian ram kaihhruaina atan an thiltum leh thu tihtlukna dik lo hi chhawng tam (continouse cascading policy errors) a awm a. An ram sum leh pai tlak chhiatna bul inṭanna ni nghal tura ngaih, chhiah khawnna atana bithliah (rate of taxes) chu nasa takin a tihniam nghal a, mipui chhiah chawi ai chu ram dang sum an puk ta hiau hiau a. Hei hi Sri Lanka sum leh pai harsatna inṭanna bula ngaih a ni. An ram economist te chuan kum 2022 thlen hma ngeia ram dang sum an puk tam lutuk a pung nena rulh theih loh hun a thlen tur thu an lo sawi lawk chu a takin a rawn thleng ta a ni.
Kum 2020 a an budget a sum indaih lohna, puk ngai (fiscal deficit) chu 5% chauh a nih laiin kum 2022 ah chuan 15% ah a chho dawrh a. An ramin financial crisis a tawn lohna tura International Monetary Fund thu rawn - chhiah tihpun leh interest tihsan chu a bengkhawn duh lo lui tlat a. Chumi ahnehin an ram pawisa note chu tam tham takin a chhut belh chiam a, hei pawh hi IMF-in ti lo tura an thu râwn bawk a ni. Hetiang taka thu rawn an zawm duh loh avang hian sum leh pai tlak chhiatna (economic crisis/financial meltdown) hi thleng ta a ni.
FOREIGN RESERVE
Sri Lanka hian March 2022 khan foreign reserve $ 2.3 billion chauh a nei a. Ram dang leiba rulh ngei ngai (debt obligation) $ 7 billion leh International Sovereign Bond kumin 2022 chhunga rulh ngai $ 1 billion a neihte hi an foreign reserve hian a khuh phak lo hle a ni.
TOURISM DETOURED
Tourism hi Sri Lanka sum lakluha hnar pawimawh tak a ni a, Covid-19 avangin khualzinten kum 2 chuang an tlawh thei tawh lo a. Hemi hma kum 2019 Easter Sunday ni taka Kristian Biakina Easter Sunday inkhawm lai leh ram dang mi thlen tamna Hotel te chu ralthuam nena beihah khan foreigner tam tak an thi a, kha thil thleng khan tourist te a tiralṭi tawhsa hrim hrim a, an ram sum leh pai tlak chhiat bul inṭannaah ngaih hial a ni.
[THE DIPLOMAT, March 5, 2022]
IMF ADVICE HNAWL
International Monetary Fund (IMF)-in Sri Lanka financial crisis tur hi an dinhmun aṭangin an hre lawk a, thla eng emaw zat kal tawhah khan he thil a thlen lohna tur hian hma lak dan tur leh thurawn leh tihtur leh tih loh tur pawh an hrilh a. IMF thu rawn ang tho hi an ram economist te thu rawn pawh a ni a. Gotabaya Rajapaksa hian chung thu rawnte chu a hnawl fithla vek a, chaurau ek an thai tawh hnuin IMF ṭanpuina leh khai chhuak turin a ngen leh ang lawi a ni.
RAJAPAKSA BROTHERS
Tun dinhmunah hian Rajapaksa te unau, chhungkua hian Sri Lanka ram rorelna an pumhmawm a ni ber a. An unau zinga naupang ber Basil Rajapaksa chu nikum 2021 July thla khan Finance minister atan lakluh a ni leh a, an unau Cabinet-a awmte hi "Four Brothers" tia hming lem pek an ni . Four brothers te chu : 1) Gotabaya Rajapaksa - President (defence minister a ni tel bawk) 2) Mahinda Rajapaksa - Prime Minister 3) Chambal Rajapaksa - Irrigation Minister 4) Basil Rajapaksa- Finance minister.
Anni unau 4 bakah hian prime minister fapa Namal Rajapaksa Sports Minister a la awm a, an chhungkua leh laina hnai junior minister eng emaw zat an la awm cheu bawk.
Mahinda Rajapaksa tuna Prime Minister hi kum 2005 - 2015 chhungin President a ni a, tuna President ni mek a unaupa hi 2019 aṭangin President a ni ṭan a ni.
INDIA ṬANPUINA
Kumin kum bul lam khan Finance Minister Basil Rajapaksa hi India ramah rawn zinin India ram ṭanpuina a rawn dilin pûr a rawn chaw a, India hian oil, damdawi ram dang aṭanga an lei theihna turin $ 1 billion chu puk (credit line) a remti a, $ 400 million chu Sri Lanka pawisa thleng a remti bawk.
India hian Sri Lanka ah buhfai leh damdawi 40,000 tonnes a, hei hi 300,000 tonnes a thawn tur zinga a hmahruai a ni.
Diesel 40,000 metric tonne (for power generation) pawh Sri Lanka chhunga electric eng tihtawp ṭhin tihziaawmna turin a thawn bawk.
CHINA VE THUNG
Democracy ram ṭhian ṭhatna thlauh ṭhak khawpa Buddhist sakhaw be ram China hi Sri Lanka hian a bel bul a, hmasawnna hna thawhna tur China sum tam tak a puk a, tunhma lama China sum a bat hi a rulh chhung leh rulh dan tisei turin a ngen mek a, China lam hian chhanna lawmawm an la pe lo nia hriat a ni.
Tuna harsatna an tawh avang hian China pawhin credit line hmang bawkin 2.5 billion a puktir dawn a ni.
Sri Lanka in China ram sum hmanga lawng chawlhna Hambantota seaport an siam chu an rulh theih loh avangin China hian kum 99 chhung atan a neihsak tawh bawk. China sum tam tak an bat avang leh China-in an ram Sorkar laka a chet duh dan leh rilru sukthlek aṭang hian Sinhala mipui tam tak rilru chu China lakah a hel hle tawh a ni.
GOTABAYA RAJAPAKSA CAMPAIGN
Kum 2019 kum laihawl vel aṭangin President inthlan campaign kha vung takin a kalpui a. A campaign sum senso tam tak leh mipui hipna tura thil sem chi hrang hrang chu Chinese company tum ngei nia sawi a ni. Sinhala hnam chawivul leh Buddhist sakhaw humhalhte a auhla ber a nih avangin Buddhist puithiam (monk) tam takin an campaign-pui bawk a. Corruption do tlangaupui mah se he mite unau hi an fihlim lo hle tih, kum 2007-ah daih tawh khan US Embassy cable WikiLeak in a sawi dan chuan, khatih laia prime minister Mahinda Rajapaksa kha "Mr Ten percent" tih an lo vuah tawh a, Govt contract-a a hauh zat sawina a ni.
DARKAR 36 CURFEW
Sri Lanka Sorkar chuan mipui lungawi lo hupbehna turin darkar 36 chhung (Inrinni tlai dar 6:00 - Thawhṭanni zing dar 6:00) a puang fel ta.
HEI VE THUNG HI
1. Sri Lanka sum leh pai dinhmun tlukchhiatna chhan hi leibain a delhbet a ni a. Mizoram state hian leibat leh puk zel hi ṭha kan ti em?
2. Sri Lanka ah Buddhist puithiamte nasa takin an campaign a, India ramah Hindu ve thung. Hetianga sakhua leh politics khuang vuak kawp hi kan dem viau laiin an aia nasa hian kan ti a, tunah pawh tihchhunzawm zel kan tum em?
- Huna Kawlni Kawlvawm
Source :
Foreign Policy, November 27, 2019
THE DIPLOMAT, March 5, 2022
The Hindu, July 11, 2021
Outlook, March 23, 2022