Written by
R.Lalfakawma
Seling

Sawrkarah beisei i nei em?

Hmanni chu WhatsApp group pakhatah thu ka post a, tiṭha intih ve naka laiin comment-tu pakhat chuan “Sawrkhara beisei neih vang” min tihsak a; a sawi dik khawp mai. Sawrkhara beiseina sang tak neih hi mi tin tih tur ni a ka ngaih avangin kei pawhin beisei ka nei a, sawrkhar lakah hian ka thikthu a chhia a, duhkhawp lohna a len ṭhin em avangin awmhmunah ka titau rilru fo reng a ni.

Tun hma deuh aṭang tawh khan mi intivei deuh, mahni thawh chhuaha lungawi, sawr­khar belh pawha hlawk­puina em em nei tawh lo tur nia inhriate leh inti-neutral deuh ho khan sawrkhar laka beisei neih loh hi intihtheih nan tak hman kan ching a. A fuh ber em tih erawh ngaihtuah chian deuh a ṭha. Inti-neutral em em, politics sawi tur hre miah lo, inthlan dawn hnaih pawha tunge thlan chi ang tih hriat loh leh sawi theih lohte kha mi dik ni awm taka lanna, Pathian thu awih riaua ngaihnate a awm a, tunah chuan kan harh ṭan deuhin a hriat e.

John F.Kennedy-an, “Ramin a tihsak theih lam che thlir lovin, i ram tan eng nge i tih theih tih inzawt zawk rawh” a lo tih kha American mipuite rilruah chauh a tla na lo va. Kum 5 chhung ram hruaitu tura kan thlan, a thlangtu mipuite tana thu tam tak lo tiamsak tawh, tihlawhtling thei leh si lote rilruah pawh a tla ṭha em em mai a, sawi nuam an ti. Mahni ram/ state chhungah hnathawh tur/ ei tur min kawhhmuh theih loh avangin ram pawna hna thawk ngam turin kan infuih ta mai mai a; kan inthawn chhuah tam poh leh hlawhtlingah kan inngai chu a nih hi.

Eng vangin nge kan ṭhalaite hian lehkha thiam vang pawh ni lo, mi awmpui hna thawk tur pawha state/ ram dang an pan sup sup tak mai le? Chhan har a ni lo, kan ramah hnathawh tur/ inhlawhna a awm lo a nih hi. Hnathawh tur awm lo chu tu mawh nge ni ta le?

Ram hruaitu an neih ṭhat loh avanga hun rei tak chhung lo bet ngawt ngawt tawh Burma (Myanmar) ram ṭhalai tam takte pawh Singapore velah inhlawhin an kal bo duak a ni awm e. Tuna Mizoram dinhmun hi han thlir ila, lehkha thiam vang ni hran lova Singapore leh khawi khawi emawa inhlawh thei fanu neih chu thingtlang mite intihtheihna a ni dawn dawn ta mai nia!

Ziaktu pakhat chuan hmana mi dum kawng lai thin zawng zawngte kha an ram dinhmun insiamṭhat tak avangin mi state-a hnathawka an chhuah a ṭul tawh lo, hnathawh tur an ngah lutuk tawh a ti a, tak tak ni maw. Chutih mek laiin kan ram hruaitu leh hawi zau deuhte chuan state/ ram pawna hnathawh bak min sawi hmuh tur an neih miau loh avangin kan hnathawh tur a him leh him loh lam te, hna kan thiam em tih lam pawh ngaihtuah hran lovin min vai liam mawp mawp a. A tam tam hmingṭhat thlakah kan ngai emaw tih tur a nih hi.

State/ ram pawnah missio­nary nen, ry lo nen kan ri deuh ta sung sung mai a, kan nula ten an hnathawhna lama hnam dang pasal an neihin kan deu viau leh bawk si….Awm dan thiam a har a nih hi.

Kan ram zim te hi ngaihtuah ta ila, ‘ar hmai tiat leka van phel tia ma leh si’ ang deuhin mipui kan la thawl thek thawk (52 per square km) hle. Eizawnna ropui ber sawrkhar hnathawh a ni a, chutah chuan budget 90% vel a kal ral an ti a, population aṭanga chhuta sawrkhar hnathawk percentage lah ui hum (8% pawh tling lo) emaw lek an ni a. Mipui (92%) ten budget kan chan ve chu 10% emaw lek a lo ni ta a, chuta ṭang chuan sawrkhar hnathawk leh contractor leh eiru thei apiangten an keih bang kha kan inchuh ve ta laih laih mai a nih chu. Eng vangin nge mi state/ ramah hna zawnga kan chhuah sup sup loh ang a, kan ram hruaitute hian min tirh chhuah zel mai loh lem ang ni.

Sumdawng hausa tak pakhat chuan a fate sawrkhar hna thawhtir a tum loh thu leh a thawhtir phal loh thu a sawi a, thil mak a ni lo. A fate tan eizawnna kawng dap hran ngai lova a lo ruahman felsak vek tawh vang a ni.

Kan sawrkharte pawh hian inthlan dawna mipuite tana ruahmanna an neih fel tawh thu an sawi zawng zawngte hi tihlawhtling nise engah nge mi state/ramah inhlawh tura kan kal kan kal lem ang? Mahni ram chhunga/ in lum aṭanga thin thi diaia hnathawh theih baka thlakhlelhawm dang a awm chuang lo. Mahse, tun kan dinhmunah chuan sipaia ṭan te, Singapore leh pore lo te, massage parlour leh hotel, restaurant vela thawh hi chhungkaw tam tak ei bel a nih rih si hi maw.

Candidate-te hian sawrkhara beisei nei lo thei lo dinhmunah min siam ve hrim hrim bawk a, thlan tlin an nih hnua an laka beiseina sang tak kan neih pawh hi kan tih tur dik tak a ni. Inthlan dawnah chuan kuthnathawktute tan, industry lama tui mite tan, lehkha zir mekte tan chauh pawh ni lo, eng kawng pawh zawh dawn ila, hma lam kawl a eng hle mai. Amaherawhchu, road tax tam tak kan pe te te a, kawng chhe em ema min tlantir leh ang deuh hian an tlin rual rual hian an theihnghilh leh mai ang tih chu a hlauhawm khawp mai. Kan politician ṭhenkhatte lah hian zah an bosalin tuang an tichhah thiam khawp a, inthlan dawna ziaka an dah mai ni lo, video clip ngei pawh an hre ta lo emaw tih tur chu a nih hi.

A lehlamah chuan ṭhen­khatin sawrkharah engmah beisei ka nei lo kan tih hian sawrkhar kan ngaihnep lutuk vang emaw, a laka kan beidawn em vang pawh a ni thei tho. Miin sawrkharah beisei a nei loh miau chuan eng ang pawhin kawng chhia se, puhmawh tur a nei lo. Gas leh buhfai harsa em em mai ta ila, sawrkhar mawh a ni lo a tihna a ni leh ang a. Power supply chhe em emin thim regular viau mah ila, mawhphurtu a hre chuang lo vang. Kan khawpui neih chhuna heti em ema traffic jam tamna chhan pawh hi motor tam tawh vang kan ti ngawt mai dawn em ni? City hming vuah chunga fur laia kawng diak, ṭhala khu leh em em site hi a inhmeh thei tawh lo reng reng; Miss Mizoram atan hmelchhia leh pian nalh lo tak kan thlang thiang lo.

Sawrkharah beisei kan neih avanga hmasawnna rahbi kailawn pawimawh ber zirna kawnga sawrkhar hmalaknate hi duhkhawp a har ṭhin. A bikin thingtlang khaw tam takah mamawhna avangin sawrkhar beisei chungin school an han din ve rawih a, ṭanpui tura sawrkhar an auhin sawrkhar lah chuan “Din rawh u kan ti hlei nem” te an tihsan ang fuk fuk a. A nih loh leh zirna ṭha duh vangin zirtirtu indaih loh thuah thingtlang mite han vui ve deuh mah se, ruahmanna siam theitu minister-in hma a lak ngam si loh chuan eng nge awmzia awm ang? A titu tur ten an tih ngam miau si loh chuan hmasawn a va har dawn em! Sawrkhar zirna in (building) tlakbal nasatziate hi sawi tam lo ang. Zirna lungphum phum nghet si lova mawi tak anga par chhuan tum fo mai hi sawrkhar laka kan beisei a ni lo.

Engpawh chu lo ni ta se, beiseina sang tak nei chungin mipuiten vote kan thlak leh dawn a. Sawhthing ching thei ten a rate nei tha tur an beisei ang a; nuai khat beiseitu ten a pe theitu; nuai thum beiseitu ten a pe theitu bawk; chutiang zelin mi dang pawh an ni ang chu. Eng le khaw le, sawrkhar chu mipui siam a ni a, kan ta a ni. Kan ta a nih na na na chuan kan mamawh tlanglawn heng - kawngpui ṭha, damdawiin ṭha, health care kalphung ṭha, tui thianghlim, zirna in ṭha, ei leh bar ni tin mamawh te mai mai pawh hnianghnara min ngaihtuahsak thei lo tur chu kan thlang duh dawn em ni?

- R.Lalfakawma, Seling