Written by
B. Lalthangliana

Hmasawnna Thar MIZO HNAHTHLAKTE AN INAWM PAWLH CHUAT DAN LEH A CHHAN

Kum 1965 hma lama Mizo chanchin (History) ziaktu hmasa zawhawm tak tak te khan, a tlangpuiin Rûn leh Ṭiau inkar thleng chauh an ziak deuh ber a, hemi hma lam chu an ziak meuh lo. An ziakte pawh awmhmuna an thukhawchang dawn, titi leh thawnthua innghat a ni deuh ber a. Ram an fang zau lo a, tlema tlawh zau deuhte pawhin tun hmaa Aizawl leh Lunglei District-a khua leh hmun ṭhenkhatte ni berin a lang.

Chuti chunga an hriat leh thu dawn ang ang taima taka an lo ziak te leh, an hun laia sum harsa tak chunga a bua an lo chhuah hram hramte kha an fakawm takmeuh a, chawimawi an phuin an zahawm hlawm hle e kan ti a ni. Ziaktu hmasate sawi loh thu ṭhenkhat tawi deuh hlekin tarlan kan tum dawn a, tlema hmâ kan sawn theih mial takin aw.

TLAISUN (Tashon) chi (clan) te hi Chin state-a huvang nei lian pawl tak an ni a, chipeng (sub clan) 13 lai an awm a, kum 1890 vel khan khaw 74 an ni a, in 5543 an tling a, mihring 27,765 lai an awmin The Chin Hills, Vol. II, 1896 chuan a ziak. Falam chu an khawpui ber a ni a, ‘Falam mual ruk’ tiin veng paruk an awm a, chungah chuan, hotu an awm zel a. Chungho chuan Falam Council siamin ro an rel ṭhin a. H.N.C. Stevenson chuan, ‘Democratic Tribe’ or ‘Democratic Group’ a vuah nghe nghe. An hotu ber chu Chawnbika (Con Bik, Kawl ho chuan ‘Sun Pek’ an ti) a ni.

An huaisen a, rorel an thiam a, tharum aiin finna an rinchhan zawk ṭhin a. Mi dang nen an indo dawn pawhin thurualpui an nei zel a. Entir nan, Khuangli nen an indo dawnin Halkha an thurualpui a. Sihzang nen an indo dawn pawhin Kawlho nen inthurualin an do a. British-in Chin state an lak dawn ṭum pawhin Sihzang-te chu do let turin an fuih bawk. An khawpui an beih ve loh nan, British-hoin an phut angin an ralthuamte ṭha takin an pe mai a, dodalna an nei lo. Hengte avang hian indonaah an tlawm ve ngai lo a, hnehtu an ni zel ṭhina sawi a ni a. Chuvangin ram pawh an awp zau ber a, huvang nei lian tak an ni.

Chhinchhiah tlak deuh mai chu, an chanchin kan chhui zelnaah, Tlaisun khawchhuak mipa pakhat leh hmeichhe pahnihte chuan, “Tlaisun khuaah ‘Tochhawng’ chi tepeng (sub sub clan) kan ṭhahnem khawp mai, keini pawh ‘Tochhawng’ kan nia lawm” an ti hlawm tlat mai hi a ni.

TOCHHAWNG chipengah hian chi tepeng pathum emaw an awm a, Falam District chhung Seipuia pi pute an chen laiin, an sakhaw biakna tuala vawk lu tar an invuak thlaksak a, Tochhawng, Chhangte leh Chawngte te chu an huai bik a, tualah an tar reng thei bik niin Rev. Liangkhaia chuan a ziak a. Amaherawhchu lal leh khua bik neia an awm loh avangin an chanchin hi chhui thui a har hle a, Lusei zinga tel kumkhua an ni tih erawh a hriat a ni. Tunlai thleng hian Mizoramah Kohhranah te, ram hruaina lamah te leh sawrkar hna lian vawn kawngah te mi langsar tak takah eng emaw zat an awm.

Chin state hmar lam Falam district chhunga awm Saihmun khua chu Thesis ziak tura mamawh ka dap laiin, kum 1972 April thla khan ka tlawh a. Khawlaia ka tawh kum 60 vela nu upa hnenah, “Ka pi, min lo hrethiam la, eng hnam nge i nih?” ka han thi chuan, “Khiangtê” a ti a. Hetiang hian nu pahnih dang ka zawh pawhin min chhang zel a. Falam bialah hian ‘Khiangtê’ hi ‘Ngawn’ group zingah an awm a ni.

Kawlphai, Tahan thlang lam (West) mel li vela hlaah ‘Saihmun (Bochung) khua a awm tho a, Chin State Saihmun aṭanga pem a ni a. Ngawn chipeng an ni na a, Khiangtê an ṭhahnem hle.

Mizorama Khiangtête hi mi pawimawh tak tak an ṭhahnem hle a, Hrawva (1894-1956) Aizawl lal te, tunlai thlenga Mizo thlakip chhuak chanchinbu hlun leh copy tam ber Kristian Tlangau dintute zinga mi leh Editor hmasa ber R. Dala (1884 - 1922) a te leh Mizo Kohhran ban pawimawh tak Rev. Liangkhaia (1884 - 1979) te hi Khiangtê chipeng (sub clan) vek an ni a, mi dang hriat hlawh tak tak pawh an awm bawk.

Chin state hmar lam Tedim bial aṭanga Kawlphai (Kabaw Valley)-a pem, Tahan aṭanga hmar lam mel sawm vela hla Pi-daw-ta khua chu Paite unaute chenna a ni a. Paite ṭawng leh culture zawmin ‘Ralte’ in sawm vel an awm a. Tahan bul Tuivar khuaa Ralte chite nen an inhrepawp a, chhiatni ṭhatniah an inṭawiawmin an inpawh hle tih pa rin tlak takin min hrilh a ni.

Tuna kan hriat chian deuh Tlaisun, Tochhawng, Ngawn, Khiangte, Paite leh Ralte te hi eng vanga inawmpawlh chuat nge an nih a, eng hun velah nge ni ang tih tawi deuhin i lo chhui teh ang. Chi, chi peng te leh chi tepeng inawm pawlh dangte pawh an awm ngei ang a, kan la chhui zel ang.

China ram chhim lam Yuan Province-a cheng Shan-ho chu Burma ram hmar lamah an tawlh lût hum hum a, a tawi zawngin, Kawlphaiah kum 800-850 AD vel aṭanga lo awm tawh Mizo pipute aiin Shan-ho hi an tam zawk a, ralthuam an nei ṭha a, indo an thiam zawk avangin an nawr chhuak ta a. Tichuan, a rem rem inkawpin Mizo pipute chu an chhuak ta chum chum a, Yaw valley lamah te, Chin state chhim lamah te, Manipur lamah te an kal darh ta a, a hlawm lian ber erawh chuan tuna Chin state hmar lam, Thân tlang hi an pan a. Hetianga an chhuah rum rum avang hian a rem rem an inkawp lo thei lo a ni. 

An chhuah kum hi hriat a har hle a. A History of Assam leh Oxford History of India te chuan Shan-ho hian Assam-ah kum 1229-ah Ahom Dynasty an dinin an ziak a. Chuti a nih chuan kum 1200 AD velah Kawlphaia Mizo pi pute an nawr chhuahah dah ila, a inhmeh tawk awm e.

Hetiang hi an dinhmun a nih avang hian Lai (Pawi) zinga a khun ber pawl Tlaisun zinga Tochhawng an awm te, Ngawn kara Khiangte an awm te, Paite ṭhenkhat zinga Ralte an lo awm te, kan la chhui phak loh Mizo hnahthlak zinga chi peng leh chi te peng an inawm pawlh chuat te hi, an duh emaw, duh lo emaw sawi thei loin, an dinhmunin a ken tel ni ngeiin a lang.

An inawm pawlh chuat hun hi, Mizoram leh Chin state British-hoin an laka an awp kum 1890 vel hnu, indo leh inrun an khap bur hnu aṭanga awm ni loin, hma khawsang kum 1200 AD vel hnu lam niin a lang a. Chi leh chi peng tlem zawkte chuan an chenpui tam zawkte ṭawng, sihlfen leh nunphung peng tinreng an zawm vek a. Mahse an chi, chipeng leh chi te peng hming an la hre hram hram tho a ni.

Chuvangin atu ate mah hi intihrang thei leh inenhrang thei an ni lo. Kum 2021-a Burma ram a buai viau a, Karen-ho chu an hnaih ber Thailand ramah a sing tel an tlan lut a, Thai Police ten an lo man a, a ṭhen an thawn kir a, a ṭhen hmun remchangah an dahkhawm bawk. Chin state-a mite pawh Mizoramah a sang tel an tlan lut bawk a, Police-in an man lo a, an luhna khuaten an chenna tur buk an saksak a, ṭha takin an lo tuamhlawm a (duat takin tih hi a fuh chiah lo). Hei hian thlah khat leh chhuahna thuhmun an nih bakah thisenin thu a sawi thukzia a tilang chiang hle.

Heng zawng zawng aṭanga lo lang chiang ta chu, pipute Kawlphai (Kabaw Valley)-a an chen lai, kum 800-1200 AD vel daih tawh aṭang khan chi, chipeng leh chi te peng (clan, sub clan, sub sub clan) hming an lo nei thliah tawh niin a lang. Chumi thu chu piputen thukhawchanga an sawi kumkhua, ‘Khampat Bungpui’ hi Lusei, Lai (Pawi), Gangte, Paite, Halkha, Dai, Bawng, Asho, Pâng, Ranglong (Langrong) te chuan an thlahtute sawi aṭangin a phuntute zing an inchhal hlawm a. Kan sawi tak nen khan a inzawm ṭha viau mai.

He lai hi Mizo chanchin ziaktu hmasa zahawm tak takte khan an la sawi ngai lo a, an la chhui thleng hek lo. Ngaihruatna leh rin thu mai ni loin, kan tarlan taktea innghatin kan rawn vawrh chhuak a ni a, a pawm naawmin a ‘reasonable & natural’ viau lo maw? Kan pawm tlan theih chuan Mizo chanchin chhuinaah pen khatin hma kan sawn a, kan chhui thui thei deuh hlek tihna a ni dawn awm e. Aw le, hetiang lama rilru leh ngaihtuahna hmang ve ṭhinte chuan inhriat dan leh thlir dan han thawh ve teh u.

- B. Lalthangliana