SAWI HLAWH MIZO LANGUAGE DEVELOPMENT BOARD BILL
Thil ṭhenkhat chu a mualphothlak avanga sawi hlawh a ni a, ṭhenkhat chu a dik loh em avanga sawi hlawhte an ni. ‘Mizo Language Development Board Bill’ erawh chu a ṭhat avang leh a ṭangkai dawn em vanga sawi hlawh a ni thung.
Mizo ṭawng humhalh a, enkawl a, chawi nung turin Mizoram Legislative Assembly pariatna, session vawi kuana, March ni 10, 2022-a ṭhukhawm chuan ‘Mizo Language Development Bill, 2022’ chu an pass a. He dan hi Larsap (Governor) pawhin a pawmpui tawh a, tunah hian Gazetted-a tihchhuah tura nghah mek a ni.
Bill pass ni kha kan la hre ṭheuhin a rinawm. Thu leh hla lam tui mite phei chuan an nghakhlelin, bill sawiho lai pawh khan a hmun leh TV lamah thlirtu an ṭhahnem viau. Kha bill pass ni khan thil chhinchhiah tlak tak tak panga (5) a thleng tiin a sawi theih ang.
Pakhatna-ah chuan kha bill kha tun term chhunga bill ngaihven hlawh ber zinga mi a ni hial maithei. Thil thar, thil pawimawh leh hnam tana pawimawh a ni a, a lehlam zawnga nghawng duhawm lo nei ve thei a nih avanga ngaihven hlawh pawh a ni thei bawk.
Pahnihna-ah chuan, kha bill kha ‘lungrualna bill’ tihtheih tur khawpin, party aiawh zawng zawngin lungrual takin an sawi a, inhnialna leh inkhakna engmah awm lovin an pass! Member paruk – Dr. ZR Thiamsanga (MNF), Pu Vanlalhlana (ZPM), Pu Lalrindika Ralte (INC), Dr B.D. Chakma (BJP), Pu L. Thangmawia (MNF), Pu Zoramthanga, Chief Minister (MNF) leh Pu K.T. Rokhaw (INC) ten kha bill kha an sawi a. Bill ṭha leh ṭangkai tak tur a nih thu an sawi vek.
Pathumna-ah chuan, kha bill sawiho ni khan Assembly session-a thil thleng ngai zen zen lo, thil chhinchhiah tlak tak mai a thleng a, house leader Pu Zoramthanga kha general discussion-ah thusawi turin a ding! House leader din tawh hnuah member Pu K.T. Rokhaw a ding leh hial. House leader-te hi eng emaw sawi fiah tura speaker-in a sawm emaw a nih ngawt loh chuan, general discussion-ah an ding ngai lo tluk a ni. Kha bill pass turah erawh kha chuan House leader kha an phurin kha bill kha a vei takzet tih a lang. Thil chhinchhiah tlak tak a ni.
Palina-ah chuan Dr. ZR Thiamsanga’n Assembly House-ah hlado a chham. Assembly house-a hlado chham hmasa ber a ni hial maithei! Hlado a chham satliah lo va, bill nena inrem em em, Zohnahthlak ṭawng hrang hrang inkungkaih dan lan theihna hlado a chham a ni.
Pangana-ah chuan, tum reng vang leh ruatsa reng vang ni lo, kha bill pass ni khan thil inhmu rem em em mai a thleng bawk. Khami ni khan India Vice President, Pu M. Venkaiah Naidu chu Mizoramah a lo kal a, a lo kal satliah mai a ni lo va, Assembly House-ah thu a sawi. Thu a sawi satliah a la ni lo cheu, pianpui ṭawng (mother tongue) thiam hmasak a pawimawh thu a sawi. Pu Naidu chuan, “Ṭawng hrang hrang a tam thei ang ber thiam a ṭha, chumi hma chuan mahni ṭawngah kan chian a, kan chawi lar thiam hmasak a pawimawh a ni,” a ti. Heng thil thleng panga-te hi chhinchhiah tlak tak an ni.
Bill pu luttu Pu Lalchhandama Ralte, education minister khan bill buatsaih a nih chhoh dan ngaihnawm tak leh tawi kim takin a sawifiah a. A tawp kharna (windup)-ah minister hian, he bill put luh a nih hma hian ‘Mizo language board study team’ din a nih dante leh, mi thiam rualte’n he board din tur hmuahna atan hian sawihona lian tham tak tak an buatsaih thu a sawi a. MLB din chu chief minister, Pu Zoramthanga’n a veizia leh din tura a hmanhmawh dante a sawi bawk. Hei hian thu leh hla lam tui mite rilru a tithlamuang takzet. Hetih rual hian he bill, a tak taka buaipuitu, Human Resource Development Board Vice Chairman, Pu L.Thangmawia leh a thawhpuite hian fak an phu takzet. He bill buatsaih a nih dawn lai hian Mizo ṭawng hi ‘allocation of bussiness’-ah changtu bik nei lo a lo ni reng tih hmuhchhuah a ni a, chu chu rang taka bawhzuiin January ni 28, 2022 khan General Administration Department (GAD) chuan Mizo ṭawng leh Mizo Language Development Board chu School Education Department chan turin a ruahman fel ta a ni.
Board kalphung tur tlangpui:
Mizo Language Development Board hi Mizo ṭawng tihhmasawn leh tihchangtlun kawngah chuan Mizoram puma thuneihna pumhlum (absolute authority) nei tura duan a ni.
MLB-ah hian thuneitu sang ber ‘Governing Body’ siam tur niin, hetah hian member 12 an awm ang. Chung te chu – MLB Chairman (sorkar ruat); MLB Secretary (sorkar ruat) te bakah Chairman, Mizoram Board of School Education (ex officio); Director, Art & Culture Department (ex officio); Director, SCERT (ex officio), Mizo Academy of Letters aṭangin member pahnih, Mizo Writers Association aṭangin member pahnih, Mizoram University aṭangin member pakhat leh mi challang (eminent person) pahnihte ruat theih an ni a. Board-in ṭul a tih chuan zirna lama mi thiam pahnih an ruat thei bawk dawn a ni. Governing Board hi notice chhuah aṭanga kum thum chhung atan ruat theih an ni a, engemaw ṭul bikah an term hi kumkhat aia rei lo pawhsei theih a ni bawk. Governing Board hi kum khatah vawi khat tal an ṭhukhawm tur a ni a, a ṭul dan a zirin ṭhutkhawm koh chawp theih a ni bawk.
Governing Board hian a ṭul dan azirin Committee leh Sub-Committee hrang hrang a siam thei a, inkaihhruaina dan hrang hrang a duang thei bawk a ni. Board hnuaiah hian hnathawktu tur ‘wing’ hrang hrang la duan leh theih a ni dawn bawk a ni.
Chairman atan hian recognised University aṭanga Master degree nei chin, kum 50 leh 70 inkar, zirna lama kum 20 tal tawnhriat nei chu kum thum chhung atan ruat theih a ni. Secretary hi board hnathawh duangtu leh enkawltu pawimawh tak a ni ang a, sorkar hnathawk lai, MCS officer emaw tal ruat theih ni se a duhawm viau.
Board hna hmasa a tana pawimawh:
Mizo Language Board hnathawh tih tur leh a mawhphurhna (powers and duties of the board) hi MLB Act, 2022 hian sawm leh pakhat a tarlang a, chungte chu–Mizo ṭawng humhalh, tihhmasawn leh tihchangtlun te; lehkhabu leh chanchinbu tihchhuah te; thu leh hla peng hrang hrang ziaktute hnena chawimawina (award) pek te; rimawi kutpui siam te, zirhona leh inrawnkhawmna (seminar, workshop, symposium) buatsaih te; lehkhabu lehlin te; zirchiana leh zirchikna lam kalpui te; Mizo ṭawng kalhmang, a nihphung leh a ri ziarangte zirchiang tura project buatsaih te; Mizo ṭawng leh thu leh hla hmasawn dan zirchian te; tunlai thiamna hmanga Mizo ṭawng vawn ṭhat leh tihhmasawn te; Mizo grammar bu leh dictionary leh encyclopedia siam te a ni.
He dan (Act lo ni ta) in MLB hnathawh tur a sawite hi a pawimawh takzet a. Hetih rual hian vawi leh khatah heng a hmalakna tur zawng zawng hi a vai hma seng dawn lo, chu vang chuan hmalakna tur pawimawh hmasa (priority) a thlan thiam a pawimawh hle dawn a ni.
Mizo ṭawng tihhmasawn (language development) chu a hna pawimawh tak ni dawn mah se, a hna hmasa atana pawimawh tak nia lang chu ṭawng hmanga zohnahthlak inpumkhatna siam (harmonization of language/linguistic integration) hi a ni. Tuna Mizo ṭawng kan tih hi Zohnahthlak zawng zawngte’n inbiakpawhna atana kan hman lar ber (lingua franca) a ni a, neitu bik pawh nei lo a ni. Chutih rual chuan zohnahthlak hnam peng hrangte hian mahni chibil ṭawng (dialect) hrang hrang an nei hlawm, heng ṭawng te nau zawk (minority language) te hi humhalh leh tihhmasawn hmasak hi a ṭul ngeiin a rinawm. Heng ṭawngte hi Mizo ṭawngin ‘pur a chawkna’ an ni a, a la ni zel bawk ang. Heng ṭawng te nau zawkte hi Mizote ṭawng a ni a, humhalh a, tihhmasawn hi Mizo hnam inpumkhatna atana hmanraw pawimawh tak a ni ang.
MLB hi thil pawimawh tak a nih dawn avangin, Chairman ruat kawngah pawh sorkar a fimkhur a ṭul viau ang. Chairman tur hi a zawngtu ‘search committee’ kutah dah a nih pawhin, ṭawng humhalh leh tihhmasawnna lama mi tui leh mi thiam chauh ni lo, bul ṭan tur a nih avangin mi chak leh thil kalhmang hria, hnam inpumkhatna lam vei mi, mipui nena inkungkaihna ṭha siam thiam (public relation nei ṭha), mi cheng dek thiam (diplomacy thiam) te pawh an zawn thiam a pawimawh hlein a rinawm bawk.
Engpawhnise, Mizoram sorkar-in Mizo Language Development Board a din tur hi Mizo hnam tan mellung thar, thil pawimawh leh nghahlelhawm tak a ni.
— Dr H.Laldinmawia, Pachhunga University College