PUAN VEN/ PUAN BIH

Ka ngaihmawh leh vei êm êm mai, “Puan Bih Chungchâng” hi Upa T.Lalzâra, kum 91, Tlabung Zâwlpui Kohhran Upa-in Vànglaini dated 13th, April 2022-ah khân a rawn ziak hlauh mai kha ka lâwm hle mai.

Khawvêla hnam fing leh changkâng apiangin mahni hnam thil leh ziate ngaih hlut, humhalh leh chawi sàn nachâng an hria a. Mizote pawh hi tûn hnãi la rei lutuk lo aṭang khân kan pi pûte aṭanga kan hnam thil kan rochun leh tih dànte ngaih hlut kawngah kan ṭhangharh ve ta hlein a hriat a. Chutih rual erawh chuan thil tam tak, a hlutna kan hriat hmâa kan vawn ṭhat loh, riral ta, a tak hmuh tùr awm ta lo a tam bawk.

Tûnlái hian ṭhangthar lehkha thiam leh fing tak tak, zir bingna (research) nei a, Mizo culture leh traditions (a awmzia kan hre vek a) chhui a, thil a nihna dik tak hriat tum tam tak kan nei ta a. Chûngte chuan doctorate degree hialte pawh hmuh nân an hmang a; kan hriat loh leh hriat chian lohte an rawn zir chiang a. A làwmawm hle a ni.

Kan hnam thil a ni emaw, ṭawng a ni emaw, làm leh thil dang emaw pawh ni se, chawi lâr leh vawn nun kan duhna kawngah hian pawimawh êm êm chu a nihna dik tak hriat hmasak hi a ni.

Tûnláiin Information Technology leh social media te a chak tawh a, tû pawhin kan thil hmuh leh hriatte hi ngun taka research ti a, a dikna tak kan proof hmasak loh chuan mipuia tlângzarh loh hi a ṭha khawp mai.

Chanchinbu leh social media-ah te thil kan dah chuan a chhiar leh entu an lo tam a. Information dik lo kan dah chuan mipui/ṭhangtharte a dik loin a hruai kâwi a. Chu chuan kan culture leh traditions nasa takin a tikhawlo thei a, a pawi êm êm a ni.

Upa leh mi thiamten Zoṭawng kan hman dik lohte pawh an vei êm êm a. An sawi an sawi a, an ziak bawk a. Mahse, a dik lo kha tih ṭhana kan neih tawh avàngin siam ṭhat leh chu thil theih loh tluk a ni. Entîr nân, “Vawiin ni” tih angte hi. Chutiang tho chuan culture leh traditions te pawh hi a ni.

Kum eng emaw aṭang tawha ka vei leh lo sawi ve ṭhin, khawi khawiah emaw ka ziah lan ve zauh zauh tawh chu, “Puan veng” tih leh “Puan bih” tih hi a ni a.

Ka nu Thangkimi, kum 1924-a piang, la deh leh puan tah thiam êm êm mai, Mizo puan zethlan chi tin thiam loh nei lo, puanchei pawh eng emaw zât tah khân ka hriat theih tirh aṭangin, “Ka puan bih,” tiin a sawi ngâi lo va; “Ka puan ven,” “In puan ven,” “Veng ṭha rawh u” etc., tih hi a ṭawngkam hman dàn a ni. Chutiang bawkin ka pi pawhin, “Puan ven” tih ṭawngkam a hmang a, “Puan bih” tih a hman ka hre ngâi lo.

Keini pawh kan tleirâwl tirh deuh aṭanga puan hi inchei nâna hmang ṭhin kan ni a. Tûnlái angin hmeichhiain kekawr tlâwn hâk an la uar lo va. Eng lâi mahin, “Puan ka bih,” tiin kan sawi ngâi lo. Kan ṭhiante leh mi dang pawhin “bih” tih ṭawngkam hi an hmang ngâi lo va. Tûn hnû, kum tam tak pawh a la ni lovin ka hria, 1990 hnu lam a ni hial àwm e; tute emaw inti hre deuhin, “Hmeichhiain puan an bih a, mipain an veng,” an rawn ti ta mai a. A dik zâwk emaw tiin hman a ni ta zêl a. Ziak mite pawh hetianga ti an tam ta mai a! Hei hi khawi ‘source’ aṭanga lo chhuak nge ni ang âw tih ka ngaihtuah ṭhin a. Ka vei êm êm mai a ni.

Chapchâr Kûtah Pu Lalthanhâwla (khatih lâia Chief Minister) pawh khân, AR Làmmuala a thû sawinaah “Tûnlâi ṭhangtharte zîngah mipain puan an veng a, hmeichhiain an bih tih pawh hre lo an tam ta mai,” (a ṭawngkam ang chiah chu a ni lo deuh mai thei) a tihte kha kan la hre rengin ka ring. Ka phâk tâwka ka zir chiannaah leh upa tam tak ka râwnnaah pawh, “Kawnga veh a nih chuan hmeichhia a ni emaw, mipa an ni emaw, ‘veng’ a ni vek,” tih hi ka hriat dàn a ni. Âwmah hnute chung, zak hnuaiah hmeichhiain puan an bih ṭhin. Chu pawh chu inchei nân Mizo hmeichhiaten an ti ngâi lêm lo. Hnathawhna – buh den, tui chàwi, tuikhura inbual, etc., chauha an tih dàn a ni. Dictionary of The Lushai Lang­uage by J.H.Lorrain, ‘Pu Buanga Dictionary’ kan tih pawh hian, “Veng” tih leh “Bih” hi chiang takin a lo ziak kha.

Tûnlâiin “Puan veng” tih leh “Puan bih” ṭawngkam hi kan hmang sual ṭhin ta mai chauh pawh a ni lo va, zirlaibûahte hial pawh a dik loin a lo lang ta a. Mizo zirlaibu “Kumtluang” Bu Ngana, SCERT Mizoramin a buatsaih – Zirlai 24, “Mizo incheinaah hmeichhiain puan an bih a, mipain puan an veng,” tiin ziah a ni a. A lem nèn, a bilh luh dàn nèn lama lantîr a ni a; mahse an ziah dàn hi a dik si lo. ‘Veng’ leh ‘Bih’ hi a tih dàn sawina a ni lo va, puan venna hmunin a hril zâwk a ni. Kâwng a nih chuan ‘Veng’ a ni a, âwm a nih chuan ‘Bih’ a ni.

“Mipain khûp khuh lo tâwkin puan an veng,” ti tein ziah a ni lehzêl bawk a. Hei pawh hi a dik tâwk lo. Tûn hmâa an tih dàn, thlalâk hlui – Lalte leh Kristian hmasate thlalâk hmuh theih ang angah khân khûp khuh vekin mipain puan an veng ṭhin a nih zâwk kha.

Ka pa kha kum 1916-a piang a ni a. Puan a ngainâ a, ina a awm chuan kekawr ha lovin puan a veng tlângpui ṭhin a. Khûp khuh hlîrin a ni a ven ṭhin ni. Eng tik lâi aṭangin nge khûp khuh lova puan ven hi mipa tih dàn ni-a hriat ni ta tlat hi ka hre chiah lo. Khûp khuh lo leh mawngtam langa ven hi chu ramchhuah nikhua-ah te, fatu-na leh hnathawh nikhuaa an tih dàn a ni.

Han sawi zêl ta ila, Zirlaibu kan sawi phêk 122-naah hian ‘puanrin’ thla nia ngaih an dah a. Hei pawh hi hriat sual a ni. Puanrîn chu hetiang hi a ni lo. A dik tak hmuh tùr vawiin thlenga la kawl ṭhate pawh an awm.

Thil dang pawh sawi tûr tam tak a awm ang a, ziah vek sèn a ni lo va. Kan hnam thil leh ṭawng te hi a theih chin chinah a dik tak hriat tumin ṭan la tlâng ila; a vawn him leh theh darh kawngah pawh fîmkhur tlâng teh ang u.

- Boichhingpuii Director (Rtd) Art & Culture Deptt Châltlâng