TUI KHAWL LA NUNNA CHHANDAM RAWH - PART I
Khua a lum, Tui a kang,
Sik leh sa a danglam
Khawvel a mangang
America President John F. Kennedy khan, “Tui harsatna su kiang thei chu Nobel Prize pahnih pek nise: Pakhat chu Nobel Peace Prize; a dang chu Nobel Prize for Science ni se” tih rawtna a lo nei tawh a (Henry Jerome: The New Leader, August 16 - 31 2020 Pg 12) Jerome-a vek hian, “Khawvel Indopui III-na kawngka bulah a awm tawh tih rinna a awm a. Indopui III na hi a awm chuan “Tui inchuhna vang a ni ang” a ti a.
Khaw awm dan te, tui te leh sik leh sa te hi chhungkhat anga inringtawn an ni a. Zirna peng pakhat ecology chu Pathian thilsiamte inlaichin dan zirna a ni a. Bible chuan thilsiamte hi “Anmahni chi awmdan tur ang ṭheuhva awm turin a ti a” (Gen 1:21) Hei hi ecological balance tih a ni. Entirnan, mihring taksa peng hrangte hi an awmdan tur anga him piala an awm loh chuan, kut zungte tih thlawn ringawt pawhin khua a ti sik thei a, taksa pumpui a nghawng thei a ni. Chutiang bawkin thilsiam zinga pakhat pawh “A chi awmdan tur anga a awm loh chuan” khawvel boruak a nghawng ṭhin a ni.
Engvangin nge khua a lum tak em em a, khawvelin global warming leh climate change te a buaipui luai luai tak? Lumna (heat) petu chu Ni (Sun) a ni a. Ni hi lei aṭangin Km 149,597,893 a hla a awm a ni a, lei let zaa lian a ni. A chhungah hian gas (boruak alh thei) chi hnih Hydrogen 75% leh Helium 23 % an alh hluah hluah reng a. A sat zawng hi 56,000,000 Celcius vel a ni. A sat em avang hian hliahtu/ phentu awm lo chuan lei hi a em char vek thei dawn a. Zirtir Peteran, “Lalpa ni chu rukru angin a lo thleng ngei ang; chumi niah chuan vante chu nasa taka riin a boral ang a, thil bulte chu meia em ralin a awm tawh ang a, lei leh a chhunga hnathawh awmte hi a kangral vek ang” (II Pet 3:10) ti a a sawi hi a lo thleng tak tak dawn a va ang ve!
Siamtu Pathian chuan ni sa lutukin lei a em char vek loh nan hliahtu/phentu a siam a, hei hi Ozone tih a ni. Ozone hi Carbon Dioxide in a ur pan thei a. Mithiamte chuan hmun ṭhenkhatah a pawp ṭan tawh niin an hria. Chintawk nei lova duhamna avangin thilsiamna hmun (Industries) ahte a chhun a zanin lungalhthei an hal khu luai luai reng a. Kolkata ahte chuan meikhu vangin ni chhuak leh ni tla pawh a hmuh theih tawh lo va, Covid-19 vang ni lovin, boruak a chhiat lutuk tawh vangin mask vuah lo chuan khawlai len ngam a nih lohna a rei tawh. Mi hausate chu ni chhuak leh ni tla en tur leh boruak thianghlim hip turin Darjeeling khuaah te an kal ṭhin a ni.
Industries hmuna lungalhthei halna khu bakah motor maktaduai nuai tela kan hman Diesel leh Petrol kang khute hi tawrhhlelhawm tham a ni. Hei chauh a la ni lo, khawvela mihring maktaduai 8000 leh chhiarsen loh ramsa leh kan ranvulhte hian Carbon Dioxide (Boruak chhia) an thaw/pechhuak vek a. Mihring maktaduai 8000 in second khata vawi 2.6 kan thawkchhuah ringawt pawh hi a va tam dawn em! Carbon Dioxide hi thing leh mauten an lo hip ral a. Oxygen an pechhuak ṭhin a. Ramngaw lah chu dim nachang hre hauh lovin kan tichereu zel si a. Pathianin a rel dan chuan mihring leh ramsain kan thawkchhuah Carbon Dioxide hi thing leh mauvin chaw atan an lo hip ral a; a lova kan awm theih loh Oxygen an pechhuak ve leh thung ṭhin a ni. Kan sawi tak, a inbuk tawk chiah Ecological Balance kan nei thei a ni.
England-a Edward I a lal lai, kum 1273 khan London khawpuiah lungalhthei hal khapna dan an lo siam tawh a. “Tu pawh he dan bawhchhia chu tihhlum tur a ni” tiin kum 1300 ah Royal Proclamation-in a nemnghet a ni. Kum 1306 ah he Dan bawhchhetu chu tihhlum a ni” (Arinudt Bhattacharjee : Survey of Environment 2000 pg 137).
Sap ho hian hmathlir thui tak nei mah se, Africa ram ah te, Asia ramah te, India ramah te, America ramah te, China ramah te chuan mawlna avang leh duhamna avangin Ecological Balance ngaihtuah reng reng lo, mihring maktaduai tam tak kan awm vangin min tuamtu boruak hi a lum chak ta lutuk a. Mihring lah chu sawi a siak lovin kan pung chak tawh bawk si a. Khawvel a mangang ta a nih hi.
Sweden khawpui Stockholm-ah 1972 june thla khan United Nations ruahmannain a hmasa ber atan min tuamtu boruak lum chak lutuk chungchang sawihona a awm a. Hemi bawhzui hian Kenya khawpui Nairobi-ah United Nations Environment Programme (UNEP) din a ni a. A hnu lawkah United Nations General Assembly chuan Norway mithiam Dr. Gro Harlem Burndtland-hovin World Commission for Environment and Development a din ta a. Burndtland-a chuan a report “Our Common Future” ah chuan hmasawnna kumhlun (Sustainable development) hi mihringin kan mamawh ber dawn a ni a ti a. (Maurice E Strong : Survey of the Environment Pg 50).
March 22, 2022-ah Underground Water tih thupuia hmangin Aizawlah Mizoram Chief Minister hovin inkhawmna a awm a. A hmaa kan sawi takte bakah Company liante, mi hausaten lo zau tak tak an nei a, lui lian tui leh leihnuai tuite ni tin an buh leh thlai chawm nan an siakchhuak reng a. Tlangram, Mizoram angah te hi chuan Underground Water tih tham a awm lo vang. Lo awm teh reng pawh ni se, Aizawl khawpuia mihring nuai 4 tla tur pawh PHE in an pump hleithei lo a nih laiin mihring 13,00,000 tla tur chu engtin nge an siakchhuah theih ang? Solar Energy leh windmill te phei chu “Samah sam luat a awm lo” tih ang chauh a ni rih ang. Hman deuhva ṭhalai zinga ṭawngkam lar tak, “I sawi mai!” an ti ang khan kan Chief Minister hi fiamthu nan an hmang ang tih a hlauhawm deuh, inthlan a hnai tawh si a!
United Nations chuan a din aṭanga kum 45 na 1992 khan UN Confernece on Environment and Development chu Brazil khawpui Rio de Janeiro-ah a ko a. Khawvel ram 160 aiawhte bakah Environment ngaihtuahtu Tlawmngai Pawl (NGO) aṭangin palai 5000 zet an lo fuankhawm a. 1997 ah Japan ram khawpui pakhat Kyoto-ah UN chuan “ Climate Change Convention” a ko leh a Kyoto Convention chuan ram liante chu Industries-a lungalhthei an hal za zela 5% a titlem turin a rel a. Mahse US President Clinton-a te, a hnua President Obama te Donald Trump-a te khan Kyoto Convention thurel hi an ngaihsak lo va, President Joe Biden-a hawiher khawvelin a thlir mek a nih hi.
Sawrkar laipuia Secretary for water resources lo ni ṭhin, a hnua Center for Policy research a Visiting Proffessor hna thawk zui, Prof. Ramaswamy R. Iyer IAS (rtd) chuan, “Tunlaiah ngaihdan tlanglawn (Common thesis) ber chu indopui III na kan hmachhawn mek a; he Indona hi tuialhthei (oil) vang ni lovin Tui inchuhna avang a ni ang,” tiin Jereome-a thusawi kha a rawn tuihnih a. (RR Iyer: Survey of Environment 2000 Page 53).
Tui hi nunna a ni. Nu pumchhunga naute pawh nuin naute tla khawp tui a pai loh chuan naute chu a thi a, hei hi nau chhiat kan tih hi a ni. Tun aṭanga kum 500-ah Isua hi a lo la kal lo a nih chuan Zofate hian tui hi khawi aṭangin nge kan hmuh ang? kan ram hruaitute hawiher han en hian kum 5 hnua MLA thlannaah engtin nge ka tlin theih ang? tih bak vision (Hmathlir) nei lo an ni taah a ngaih theih a. Thufingte bung 29 :18 i keu ang : “Inlarna (vision) a awm lohnaah chuan mipui an boral ṭhin,” tiin Pathian chuan a sawi a nih hi. I awih emaw awih lo emaw Pathian thu chu a danglam lo vang.
Khua a lum tawlh tawlh, tui a kang mek, sik leh sain awmzia a nei ta lo, mihring erawh kan pung chak thung si. Aizawl leh Lunglei khawpuia cheng mi 5,40,000-in kan rin ber Tlawng lui leh a fintu luite a kang chakzia i han thlir teh ang:
NGHASIH LUI : Tlawng lui hnar lama fintu zinga lui lian ber a ni ṭhin. Nghasih hnar Lunglei Chanmari mawng km 1 lekah hian 1974 te kha chuan chinai bag khat leh thosilen hmangin nghate kg 4 kan man thei a, March 19, 2022 khan ka zu kal leh tui a lo kang vek tawh.
BAPTISMA LUI: Serkawn Kristian Hospital chhim thlang Ramzotlang ah hnar a nei a, 1963 March thlate khachuan khuap chawp ngai lovin patlingin Baptisma ka chang thei. Ramzotlangah hian mimal in hmun, PHE tanky lian sawrkar leh Kohhran office pawimawhte sak a ni tawh a, ngaw dur pui ṭhin, tui ṭha tak hnar ni ṭhin kha a khawro zo ta a ni. Zotlang/ Pukpui tuikhurte March 19, 2022 khan ka va kal leh a, tunhmaa tuikhura kan hman ṭhin hmunah khan in ban a lo ding vek tawh.
TLAWNG LUI HNAR: Aizawl Lunglei kawng hlui Zobawk leh Sairep inrinaah hnar a nei a. 1970 te kha chuan lenin sangha man tur a la awm. 1985 velah khan a kang vek tawh avangin LAD in Picnis Spot atan Concrete inte an sa tawh a ni.
Khawvelin tui aiawh a la siam theih si loh avangin ren inzirtir ila, ren tur kan nei lo tan tawh a nih hi! Zawlnei Isaia thu hian i han titawp phawt teh ang:
“Retheite leh pachhiaten tui in tur an zawng a,
An hmuh loh pawhin an tuihal dangchar chu
Kei Lalpa hian ka chhang ang a,
Ka thlahthlam lo vang” (Isa 41:17)
- KL Rochama