Survey: Mizo Language Board Thlir lâwkna (lawkna ni lovin)

Sù kan ti sè mai ang e…
Professor. Dr R.L. Thanmawia

Kan naute hian kan a aw b-ah te hian ‘a’ an hmu tawh lova, ‘e’ an hmuchiang tawh zawk a; ‘maian ka duh mai mai lo’ tihte pawh hi ‘meian ka duh mei mei lo’ an ti tawh tlat a ni”

Dr. Rualkhuma Colney leh Pu Vanneihtluanga.

Kan ṭawng ziah dan siam thar a ngaih thu hi chu kan vaia hriat a ni tawh maiin ka hria a, he lam hi chu ka ziak lo mai ang e. Language Board a lo din a, a lo ngheh deuh deuh va, a lo lanchian a, hna a thawh thuai thuaina tur lam hi i thlir ngun lehzual ang u. Grammar lam te, ziah zawm leh zawm loh tur te, kan inhnialna lam te, chenna bial hran avanga hman dan danglam hlek hlek (Regional variation) lamte hi a hriate chuan lo buaipui tlauh tlauh teh u. Kei chuan Sapṭawnga Tone marks, kan tih, ṭawng ri chhinchhiahna lam hi rawn sawi zawm leh ka tum a, min lo ngaihtuahpuia min ṭanpui turin ka sawm che u a ni. Ka hmuh ve dan chuan thupui hrang hrang kan sawi takte zingah hian ri dik taka ṭawng hi a pawimawh lâwr lâkin ka hre ve tlat a ni. Ṭawng ri a dik loh chuan hriat dik a harsa ṭhin a ni. Kan ṭawng hi a ri ziak dik ila, nasa takin hma kan sawn ka ring tlat mai.

Tuna ka hmuh dan chuan kan ṭawng ri hian chhinchhiahna pali, ri sâng (high), ri hniam (Low), ri lâwn (Rising), ri kuai (falling) siam hi kan tinzawn deuvin ka hria a. Hun leh rilru nasa taka lo hmangtu tawh, Pu Rozama Chawngthu te leh midangten ri chhinchhiahna pariat an lo sìamte hi a ṭha ka ti a, a dik pawh ka ti a; ri chhinchhiahna hi Consonant aṭanga siam zawk tur a ni tihte pawh hi a dik tho mai. Thai-ho pawhin Consonant aṭanga siam an ngah khawp mai. Mahse, ka survey-na aṭang chuan chhinchhiahna tam lamah hi chuan kan thurual thei dawnin a lang lo. Amaherawhchu, chhinchhiahna pali siam erawh chu siam loh theih loh niin a lang a, chu bâkah kei chuan thlûk seina tak tak siam belh ṭulna awm tlatin ka hria a ni. Thlûk leh ri hi sawi pawlh tur a ni lo va, tuna kan hman mek hi thlûk nia kan Zosâpten an lo ngaih avangin, hetiang hian min lo siamsak niin a lang. Anni chu a ṭawng neitu an nih ve loh avangin anni chuan thlûk pawh an thlûk ta ve ang, keini a ṭawng neitute chuan kan thlûk vek lêm lo a nih hi. Thlûk kan tih hi International Phonetics Alphabet (IPA) hman danah chuan ri faan or fa:n, ri sei, vowel sei an ti awm e. Chuvangin, tuna ka sawi chian duh chu thlûk seina chhinchhiahna atana kan hmanho hi (â, ê, î, ô, û) ri kûai (Falling-tone) a ni a. International Phonetics Alphabet (IPA) ah Falling-tone atana hman a nih avangin chuta tan chuan hman ka duh a. Thlûkseina sign atana lo hmang ṭhang tan chuan a uiawm hle dawn a. Kan tribal-pui leh hnam hrang hrang te pawh hian Falling-Tone atan an lo hmang ve bawk a, keini pawhin kan hman ve chuan kan ṭawng thiam lo pawhin an chhiar dik thei dawn a ni.

Kan Missionary-te khan vowel tâwi kan neih hi min siamsak a, an sawi fiah leh lêm si lo a ni maithei a. Linguistics lam zir mite hriat dan chuan thumâl vowela tawpah an dah zel hian vowel tâwi (short-vowel) a ni tih hmuhchhuah a ni awm e. Vowel sei (long vowel) chu thlûk seina kan tih hi a ni maithei e. Thlûk seina chu vowel rinchhan hian siam ta ila, chu chu IPA term chuan ‘long vowel’ a ni a. Chu Long-vowel chhinchhiahna atan chuan a hnuaia mite hi hman theih a ni ang, kan duh ber thlang ila, a dangte pawh rawt belh a dâl chuang lo turah ngai phawt ila. Middle-tone ah chauh Long vowel hi a ngai niin a lang. Middle tone ve ve ni si, vowel tawi leh vowel sei kan nei tlat a ni.

Entirnan- Long-vowel-ah chuan “zaai” (singing), Vowel tawi-ah “zai” (cut)

Long-Vowel-ah “leeng” (visit), Vowel tawi-ah “leng” (contain). adt..

Vowel sei (Long Vowel) siamdan tùr.

1. Pakhatna atan chuan kan thluk duh vowel hi ziak nawn ta mai ila.

Entirnan –

zaai (singing),

kaai (Thil rim ka kaai, rimchhia ka kaai).

beel (pot).

Tun hma deuh pawh khan mithiam ṭhenkhatte pawhin an lo ràwt tawh ṭhin.

2. Pahnihna atan chuan vowel dawtah hian colon(:) dah mai ila.

za:i (singing), ka:i (rimchhia ka ka:i)

be:l (pot), adt.

Pathumna ri laihawlah chauh chuan vowel chungah ‘mark’ dah ve a rem ang a.

Zãi (singing)

kãi (rimchhia ka kaãi),

bêl (pot).

Pathumna hi chu ngun taka ngaihtuahin a rem vek dawn lovin a lang. Ri hniamah leh ri sangah kan buai dawn tlat a ni. {eg. Tûr (Poison) leh tur (will) ang chihoah hian}. Pathumna hi chu ri laihawlah chuah a hman theih ang a, ri dangah chuan a ri chhinchhiahna a awm dawn avangin marks chi hnih awm chu a remchang lo vang.

Ràwtna chi thum a nih khi, in duh ber lo thlang ula, hei aia ṭha leh hman awm zawk, rawt duh kan awm phei chuan min hriattir thei ula ka lawm hle ang. Keimah anga heng thil buaipui tak tak in awm a nih chuan i thawkho ang u hmiang. Sawrkhar lam aṭang chuan a buaipui tur bik an rawn siam ang a, chu'ng mite tan chuan kan lo buaipui ve hian ṭangkaina a neiin ka ring tlat a ni.

Heng Tone-marks pali kan sawi mek hi lo inzir chhin nan lehkhabu pawh ka siam tawh a, a copy duh in awm chuan a la awm e.

Thlûk seina chhinchhiahna kan hman pangngaia hman a rem lohna te:

Tûr (poison) tia kan ziah hi a rik dan chuan ri sang (high) a ni tlat si a, ri sang chhinchhiahna leh thlûk sei chhinchhiahna dah kawp a ngai dawn a ni.

Ziahdan thar turah chuan 'túr’ a ni mai dawn a. Tûr (will) tia kan ziah hi, ri hniam (low) a ni a, thlûk seina chhunchhiahna kan dah kawp a rem lo a ni. Chutiang bawkin I phuihnâm chhum chu a tûr hlê mâi ti a kan ziah pawh hi, thlûkseina chhinchhiahna ka paih phal si loh chuan ri hniam chhinchhiahna khawiah nge kan dah tak ang?

Ziah dan thar turah chuan “tù:r” tiin ziak ila a dik mai dawn a. A thu hrimin thlûkna kan dahnaho hi titina ṭawngkamah chuan kan thlûk lêm em maw ni?

Tone-Marks kan neih a ṭùlna chhan te zinga pawimawh ka tih chu

1. Bible kan chhiar dik thei lo. Inkhawm ṭantuah Bible chhiar a ngai a, vawi khat tal lo chhiar hmasak loh chuan Sentence bul tlém kan han chhiar a, kan chhiar ṭan ṭha leh ṭhin. Kan upate lah hian “inbuatsaih ṭhat tur a ni” tiin min han khak zui. Mahni ṭawng leh zel pawh vawi khat chhìara chhiar dik theih loh hi chu a zahthlâk ka va ti êm.

2. Ṭhalai leh tleirawl tam takte hian kan Bible hi an chhiar tam lo va, an chhiar tui lo bawk a, a chhan ka zawhna min chhanna pawh “Bible hi chu chhiar a har êm a lâwm,” tih hi min chhanna a ni. “Kan hnam kan sual, kan sual” kan tihte pawh hi kan Bible ziah dan chhiar a harsat vangte pawh a nih na lai a awm ve ngei a ni. Literature hmasawnna tur ringawt avangin heng thu hi buaipui ka ni lo, thlarau lama kan ram kan lo ṭhan a, kan ram hi sualna hrang hrang laka chhanhim kan nih theihna tura thu pawimawh ber te zinga mi a niin ka ngai. Mi tam tak hian in/an hre lo, in hmu lo va, a hretu leh a hmutu hian siamṭhat a ngaih thu hi kan mithiamte hnenah hian ka rawn thlen a ni. Nehemia ang êma Siamṭhatu tur kha chu ka ni pha lo a nih pawhin siamṭhat a ngai tih tlangau puitu erawh ka ni ve e.

A tawp ber atan chuan, kan MAL President Prof. RL.Thanmawia hlauhthawn ang hian kan awm palh ang e, Mizo ṭawng tihhmasawn nan theihtawp i chhuah tak meuh ang u. Kei hi mithiam ka ni lo va, hriatna erawh ka neih avang leh kum tam tak Tone-marks lam hi ka lo hman ve tawh avangin, ka hriatdan chu zah pawh dawn lovin ka han buaipui ve tawp mai a ni a. Hetiang lama tui mite in awm chuan i thawkho teh ang u. Mithiamte pawh hian hriatna neite aṭanga an hriat an ziak chhuak a mithiam an lo ni mai e. He thuziak hi mimal hma lakna Survey mai a ni rih a, kan mithiam ho te thurawn pek ve na tur a ni a; in ngaihdan hriat hriat ka duh avanga rawn ziak ka ni e.

- Rev.Lalthanzauva Chanmari, Aizawl. Phone. 8974003651.