Written by
CT LALRINAWMA

ENGTIN NGE 'MIZORAM - ASSAM' RAMRI CHUNG­ CHANGAH 'REFERENDUM' KAN NEIH ANG?

April 18, 2022-a social media "WhatsApp" group pakhatah "Ramri chin fel dan turah Mizo mipui ngaihdan lakna"referendum" neih ni rawh se" tih rawtna leh duhthusam ka ziak chu beiseiloh leh rin ai takin ṭha ti leh ti lo zingah sawiho a hlawh ve phian a. Ṭhenkhat erawhin a buaithlak turzia an sawi a, ṭhenkhatin sorkar dona (anti-gov't) leh sorkar fakna (pro-gov't) thuziak ang zawnga ngaitu lah bo lo! Kan party tarmit bun a zirin thil hi kan hmuin, kan beng dar vuah a zirin thil ri kan hre mai ṭhin niin alang.

"REFERENDUM" AN NEIH DAN LEH NEIH THIN DAN

Tun hnaia khawvela mipui duhdan leh ngaihdan lakna lian tham leh a nghawng na ber chu Britain (United Kingdom) ramin kum 1975-a "European Union" (EU) an zawm hnua chhuahsan ( Leave) duh leh awm zel/ zawm reng (remain) duhte zinga mipui ngaihdan lakna "referendum" an nei kha a ni. Kum 1973-ah Britain hian "European Common Market" (ECC) chu an lo zawm tawh a, chutih lai chuan mi ṭhenkhatin ECC leh EU ram chu Bible-a "Sakawlh" (No. 666) tia lo insawih thaih tawk lah an tam. Mizote zingah ngei pawh khawhar In speaker ṭhenkhat zingah, ECC/EU chu lo Sakawlh sawi ve piap piap hriat tur an awm nual!

Conservative (Tory) party aṭanga British PM David Cameron chuan a ram mipuite rilru zah saka hrerengin, European Union (EU) aṭanga Britain inlak chhuah a, ṭhenna biahthu inhlan duh leh duh lote zinga mipui duhdan leh ngaihdan lakna "referendum" lak a nih tur chu kum 2013-ah huaisen takin a puang a. Ani David Cameron hi United Kingdom a College ṭha ber zinga an sawi, chu college aṭanga Prime Minister 13 ngawt lo chhuah tawhna leh Lord Nelson te pawh an lo kal tawhna "Eton College" chhuak ngat a ni.

EU aṭanga Britain inlak chhuahna hi "BREXIT" (Britain Exit) tiin an sawi mai ṭhin a. EU chhuahsan duh leh duh lo mipuite chu chhuahsan duhho zawngin "Leave" tiin an vote ang a, awm leh zawm zel duhtuten "Remain" tihah vote an pe thung ang. Chutichuan United Kingdom-ah mipui duhdan/ ngaihdan lakna "referendum" nei turin an inbuatsaih ta. April 13, 2016 aṭangin campaign chu neih ṭan a, June 23, 2016-ah vote thlak tur a ni. He referendum-ah hian sorkarna chelhtu Conservative party zingah pawh ngaihdan a thuhmun lo hle a, "Remain" leh "Leave" tihah chuan, tuilairapa awm lovin an duhna dik tak chu "YES" leh "NO" hmangin an entir tur a ni.

Campaign chhungin mi thiam rualte chu EU chhuahsan duh leh duh loh chungchangah mipuite zirtirin debate te an buatsaih a, sawihona tam tak an neih hnuah referendum chu lak a ni ta. Refrendum-ah chuan ngaihdan pahnihte a inhruipawh nasa a, mahse, PM David Cameron duh dan leh ngaihdan ni miah lovin, chak lo zawk tura a ngaih "Leave" hote vote chu 52% a tling ta si. PM David Cameron pawhin, mipui duhthlanna chu kan pawm/ zawm ang a, kan tihlawhtling bawk ang, a ti. A tawpah a nihna bansain Britain chuan EU ram chu Jan. 31, 2020 zanlai dar 12pm-ah, "Brexit referendum" angin United Kingdom chuan European Union ram 28 intelkhawmna chu ṭhenna biahthu hlanin, a hnungchhawn ta a ni. Jan. 31-ah an chhuahsan fel fai theih loh deuh vangin, Dec. 31, 2020-ah "Thu a tawp e, lumam" an ti a, Britain chu EU member an ni zui ta lo a ni.

"Brexit referendum" ah hian United Kingdom mipui maktaduai 17.4 zet chuan "Leave" tih thlangin, Nothern Ireland leh Scotland chuan EU member nih zel "Remain" an la duh a, mahse, English leh Welsh mipuite erawh chuan "Leave" tih an vote tlangpui. May 2017-ah Britain sorkar chuan, an mipuiten EU chhuahsan an duh tih official takin EU an hriattir a, March 29, 2019-ah chhuahsan fel turin an hrilh a, mahse, nupa inṭhenna tur ang deuhin, tih fel neuh neuh tur a lo tam si a, EU thuthlung angin a hnu kum 2-ah chhuahsan tur tih nimahse, Brexit dik tak chu Dec. 31, 2020-ah chauh a lo thleng dik a ni.

Brexit ni lo, mipui duhdan leh ngaihdan lakna "referendum" hriat leh sawi hat chu Spain ram aṭanga "Catalonia regional autonomy ten, independence duh vanga Oct 1, 2017-a Calatan mipui zinga "referendum" an la kha a ni. Mahse, a hlawhtling ziktluak ta lo. Spain sorkar chuan Calatan referendum neih chu dan lo, tiin a remtih sak lova. Spanish Constitutional Court-in Spain aṭanga Independent tumtu, Catalan hruaitu lawk zualte chu, "ram leh hnam phatsantu" tiin a man khawm zui ta nghe nghe a ni. Catalan President Carles Puigdemont a thiltih dan chu Spanish PM Mariano Rajoy chuan nasa taka sawiselin, independence duh vanga referendum lak chu Spanish Constitution kalh tiin, kal tlangpui lo turin a phut a, mahse, awmzia a neilo. Catalan zingah Spain ram chhuahsan duh chu 90 % ang vel niin, vote tla 30% vel chauh niin, an tlem hle, tih a ni.

Spain hi Military Dicator Gen. Francisco Franco khan khauh tak (iron fist) in rorelna a kal pui a, a lal loh hnuah Spain chu democracy rawn niin, 1978 kumah Constitution mumal tak neiin 1979-ah Catalonia/ Catalan hote chu "Autonomous Region" pek an ni. Catalonia kum 1000 dawn chu Spain ram chhunga regiona hausa tak, India rama Punjab state ang vel an ni awm e. Mahni kutkea ding thei, Central gov't a innghat lo tak ṭhin a ni. Dictator Gen. Franco chuan Catalonia autonomy hi a nuai bo sak a, mahse, kum 1978 a thih hnu chuan Spain chu mipui rorelna lo ni lehin, kum 2010-ah Spanish Constitution Court din ṭhat a ni.

Oct 1, 2017-a Catalan referendum-ah 90% ten Spain aṭanga inlak hran duhin, Catalan President Carles Puigdemont chuan Oct 27, 2017-ah "Independence" a puang zui a, mahse, Constitution Court-in danlo tiin Catalan Autonomy rorelna (parluament) member 155 awmna chu a ṭhiat zui a, Dec 21, 2017-ah inthlan ṭhatna neiin, inlakhran duhtu (separatist) hote chu vote tlemin an chak leh hram a ni.

Kum 1982 April 2-a Britain leh Footballer lar hmingthang Marodona te ram Argentina-ten "Falkland" thliarkar inchuha an indo phahna rama chengten British awpna (administration) hnuai awm zel an duh leh duh loh "referendum" chu March 10-11, 2013 kuma an neihin, Falkland thliarkara cheng 2,900 zinga 1672 (92%) ten vote thlakin, Britain zawm zel duh 99.8% an awm a, duh lo mi 3 chauh an awm. Hemi ṭum hian ni 2 chhungin mipui duhdan/ ngaihdan lakna "referendum" neih niin, "Yes" vote-ah 1,513 a awm a, "No" tihah mi 3 chiah an awm.

Falkland thliarkar hi kum 1767-ah Spanish hoten an awp ṭan a, 1833-ah British sorkarin a awp zui a, Argentina-in "Ka ram chhung" tiin a la hauh ve reng thung a ni. 1982-a Falkland War-ah khan British sipai 255 thiin, Argentina sipai 650 an thi a ni.

ZOPHAI CHUNGCHANGAH "KAN ZAM MAI DAWN EM NI?!"

Mizoram leh Assam ramri ṭhen felna turah, ṭhenkhat chuan "tlanchhe aw" leh "thatchhe aw" an chhuah fo mai! Thahnem ngaihdan leh duhdan a inthuhmun hlawm loh avangin, poltical party leh sorkar leh mimal angin insawiselna leh inhuatna hial pawh tichhuak thei turin thuziak leh ṭawngkam hriattur te a awm leh zauh ṭhin. He thil hi political party thil a ni lo a, "Ram leh hnam politics" ruh chuktuah leh thling khawih pha, kum 100 lo awm zel turte leh Mizoramin "Zalenna Ni" a neih hun thlenga thil nung leh awm reng tur thil pawimawh tak a ni.

Mizo mipui duhdan leh ngaihdan lakna "referendum" neih theih a nih chuan, kum 1875 emaw kum 1933 hi nge pawm tlan ṭha zawk ang? tih kha kan mithiamten mipuiah zirtirna (awareness) pein, thuziak leh TV aṭang te leh Public Meeting te kovin NGO's or YMA or MPF ten buaipui sela. Tu political party emaw, mimal ang emaw zawngin hlawkna (advantage) lo tel tum tur a ni lovang. Kum 1875 emaw, 1933 anga Mizoram ramri pawm duhtu tam berna chu democracy ram kan nih angin kan pawm tlang dial ang a, chuta referendum thutlukna chu tu sorkar pawhin ṭanhmunah hmangin, tihpuitlin tumin hma la chho se, mipuite leh civic body ten ṭawiawm bawk ila. Tunah leh hun lo kal zel turah tumah kan indem loh nan, "referendum" neih hi a ṭulin, a pawimawh. Referendum thutlukna ang chuan, tu party sorkar pawhin "Hei hi kan Mizo mipui/ Mizoram mipuite dinna a ni" tiin, din ngheh puiin, tihpuitlin ngei tum tawh mai sela. Tumah insawisel leh inchirhtheh zui tur kan awm tawh lovang.

Hmai bal deuh party leh sorkar an lo awm tawh a nih pawhin, hmai phih faina hun remchang tak, Mizo mipuite thutlukna angin a ni dawn a ni. Referendum lak hi thil khirh leh harsa tak niin alang lo.

ENGTIN MAW "REFERENDUM" CHU KAN TIH TAK ANG?

A awlsam tur zawngin sawi mai ila: Sorkarin "NGO's Coordination Comtt or Joint Action Comtt" din se. Khaw tinah mipui ngaihdan lakna chu ni 1 thil thuin a tih theih. "Kum 1875 nge, kum 1933 kan pawm ang?" tiin, "Yes" leh "No" awlsam taka zawhna chhan tur leh pen hmanga "tick" mai tur siam ni se. Chutianga vote tlak dan chu khawtinah "NGO's Joint Action Comtt" dinten fel fai takin chhiarin puang se. Communication/ Internet a ṭha tawh a, results chu a thehluhna tur hmunah, "Link or App" fel taka siamin a thawn khawm mai theih ang.

Zophai Area chu mit ngeiin a takah ka la hmu ve lova, ka mitthla thiam chiah lo! Chutih rualin phaizawl ṭha leh tui awlsam, buh bal thar chhuah nana ram (furtile land) duhawm tak, hun lo kal zel tura Zofate "Chaw bel" (Rice bowl of Mizoram) ni thei ngei turah ka ngai. An sawi hmangin, kilometers bial engemaw zat awh, ram zau ṭha tak a ni.

Mizoram chhung Vairengte khaw daiah, rem leh rem lo taka India Defenese Ministry siam "Counter-Insurgency Jungle Warfare School" (CIWJS) an ti emaw te hi hmun remchang dang ṭha zawk awm thei sela chuan sawn chhuah chi a ni. Mi ṭhenkhat sawi danin, Indian Defense Ministry chuan "Military Academy/ College" puitling din leh turin hmalakna a awm mek a, chumi atan Vairengte khaw daia awm CIJWS chu upgrade-in College-ah an din chhoh theih chuan, chu "Indian Military College/ Academy" hmun tur atan Assam-in ram min rawn chuh pui nia sawi lai chu pek ni sela. Defense Ministry lamin ram leilung enkawl chhovin, nakin zelah Mizoram a la ni zel dawn tho a, a ṭha ngawt ang.

Chu lo lehah chuan, Zophai Area-a cheng Zo chhulchhuakte chu Central sorkarah "Autonomous District Council" (ADC) pe turin kan nawr pui ang a, anmahni duh dan angin rorelna an lo nei ve mai dawn a ni. Keini tlang sang boruak thawvenga cheng duh zawkte chu, Mizoram chhung hmun dangah khawsain, kan cheng zel mai ang chu. Kei zawng an sawi "Zophai area zau tak, kan ram chhung ni ngeia ngaih Assam-ho kuta pek ṭeuh mai chu ka uiin, ka phal thei mawlh lo ve!

- CT LALRINAWMA