Written by
Dr Lalchhuanawma Tochhawng

Kum hlui leh kum thar

Kan hriat mang loh hlanin hun a liam a. Kan hlim ni chuan ni khat hi a liam thuai mai a. Chutianga ni khat zel inbelh khawm chuan kum a lo vei a; kum kan hmang liam a; kum thar kan lo chuang kai ṭhin.

Milan Kundera chuan, “Tun hun hi mit tuam tlat chungin kan hmang liam ṭhin. A taka kan tawn chauh loh chu eng mah kan hre thei lo va. Kan mit tuamna kan hlih a, hun kal tate kan thlirkir hunah chauh kan thil tawn kha eng ang nge an nih a, eng nge a awmzia tih kan hre thei a ni,” a ti a. Kum hluia kan thil tih leh kan tawn te kha eng nge an nih a, eng nge an awmzia tih hre tura kum hlui thlirkir hi zirlaibu chhiar ang a ni.

Kum hlui kha mi tam tak tan kum ngaihawm tak a ni ngei ang. Zirna lamah te, eizawnna lamah te hlawhtlin kum a ni ang a. Mi ṭhenkhat tan kawng thar zawh ṭanna, dinhmun thar chelh ṭanna, chhungkaw thar bul ṭanna, kum duhawm a ni bawk a. Mi ṭhenkhat tan erawh chuan lusun kum, hlawhchham kum, vanduai kum a ni thung a. Khawvela kan awm chhung chuan kan hlim ni leh lawm ni te, kan lungngaih ni te a inang lo fur mai a. Mi ṭhenkhat an hrisel laiin ṭhenkhat an dam lo va; vanduai an awm laiin vannei an awm a. Kan vaiin hun hian min hrut vek a. Kan hlim hun leh lungngaih hun a inrual lo mai a ni. Mahni chauh inngaihtuah a, vanduai awm chhun emaw intih mai a awl a; mahni chauh inen a, vannei bik leh nihlawh bika inngaih a, chapo mai pawh a awl hle. Mahse kan vaiin, hun hian min hrut rual vek a. Vanduaina leh vanneihna hi kan ta bik a ni lo tih hi hriatreng a ngai thin.

Kum 2017 hi a vantla kan dawn a ni lo va; kum 2016 leh a hma lama kum tam tak liam ta khan an hring a ni ber a. Kum inchherchhuan zel chuan kumin hi a rawn thlen ta a ni. Mihring nun pawh hi chutiang tho chu a ni. Hun kal tawha thil thleng khan tun huna thil lo thleng hi an hring a. Tuna kan nih ang ang hi kan hmaa kal hmasate thawhrah a ni a. Hun kal tawha thilthleng kha ngaihthah theih an ni lo va; kan nu leh pate thawhrimna kha kan rahbi an nih avangin a pawimawh a. Chawimawi tur apiang chawimawi kan ba a ni.

Kan hnam pumpui tana pawimawh tak tak, ngaihthah theih loh a awm a. Hun kal tawh aṭanga inzirin, kum 2017 hi kan hnam tana hun ṭha tak a nih theihna tur chu kan kuta awm a ni. 2017 chhung hian Zofate inpumkhatna lamah rahbi thar chuangkai ila, hlemhletna do turin, ṭawgka chauh ni lovin, a takin hma la thei ila, kuthnathawktute hamṭhatna tura tha thara hma kan lak kum ni bawk se tih hi kan duhthusam a ni a. A tak ram thleng turin kan vaiin kan pawimawh vek a ni.

Mimala kan chetnaah kum 2016 chhunga kan thil tawn leh tih apiang kha kum thar atana awmze nei tak an ni a. A chhe lam a awm thei ang a; a ṭha lam pawh a awm ang. A chhe lam awm apiang, kan tih loh tur kan tih te, kan tihtur kan tih loh te kha kan tan zirlai pawimawh an ni a. A ṭha lam awm apiang chu kan tu leh fate tana kan tih ve tur eng nge tih min ngaihtuahtirtu a ni bawk tur a ni.

Kan nu leh paten kan hmakhua thlirin an thawk a; tun hi kan lo thleng thei. Chutiang bawkin kan hun hman meka kan chet dan hi kan tu leh fate tan a ni a. Chhungkaw mal chauh thlir lo leh, tuna kan nawmsakna chauh thlir lo va, kan hnam pum thlir chung a ṭhangthar lo kal zel tur tana innghahna tlak kan ngaihtuah tur a ni. Chu chu kan nu leh pa mual liam tawh te leh ṭhangthar lo awm zel tur laka kan bat a ni.

- Dr Lalchhuanawma Tochhawng