ZIRNA LEH SIKUL ENDIK (Inspection)
Sikulah leh pisa (office) lama ka tawnhriat tlêm ka’n ziak ve ang e. Zirna pawimawhzia hi sawi uar lutuk a awm thei hial awm lo ve. Kawng engkima mihring tichangkângtu (an all round development) tiin sawi ṭhin a ni a. ‘Zirtirtute chu hnam chhertu’ (builder of the nation) ti te pawhin sawi fo ṭhin. A hnâ hi mihring siam hnâ a nih tlat avangin, a pawimawhna hi a nêp thei lo; khawvel pawhin a pawm ‘Hna ngaihsanawm’ (noble profession) tih hial a ni. Pulpita Pastor dinhmun ai hian classroom-a zirtirtu dinhmun hi a pawimawh lo bik lo; hnathawh hi Pathian rawngbawlna tho a ni si a. Chuvangin zirtirtuten kan hnâ hi i ti mai mai lo vang u.
Zirtir hnâ chu mihring nun siam hnâ a nih avangin zirtirtu chu kan naupangte entawn tlâka kan nun fimkhur pawh a ngai khawp mai. Zirtirtu mahni hnâa inpe zo apiangte hi an zahawm a ni. Primary Sikul zirtirtute hi a bul aṭanga naupang rawn phur chhuaktu an nih avang hian an pawimawh ber emaw chu aw tih tur an ni. Kum 25 zet Sikulah ka awm hnuin hotuten pisa (office) lamah min suan lût ve a, ka lung a lêng thei khawp mai.
Thingtlangah Sikul kan la kal ve lai chuan sikul lam hotute hi Sikul endiktu (inspector) tia hriat ṭhin an ni a. Sikul an rawn tlawh dawn te hian ‘Sikul endiktu a lo kal dawn’ kan ti ṭhin. Ram buai hma zawng kha chuan Mizo District-ah hian Sikul endiktu lal ber chu Deputy Inspector of Schools (DIS) a ni a, chu chu Pu Lalchungnunga a ni.
Kum 1972-a UT kan nih hnuah Pu Sangliana kha Inspector of School (IS)-ah a rawn awm ve leh thung a, chu chu Mizorama sikul endik lama hotu ber a ni. Khatia UT kan han niha Education (zirna) te Department hrana a lo awm tâk khan Director te awm a lo ni ta a. Education pawh chu Department pathum, Higher Education, School Education leh Art & Culture Department-ah ṭhen hran a lo ni leh ta a. Hetia Education Department, Department pathuma a lo inṭhen tâk hnu pawh hian sikul lam enkawltu bik deuh education officer-te chu Inspecting Officers’ Association angin an la ding reng a; sikulte an tlawh a, an endik (inspect) ṭhin. An endikna te hi a pawimawhin a bengvarthlak ṭhin hle a ni. Sikula zirtirtu awmzât te, awm lo te, zirlai awm zât te leh an mamawh leh tlâkchham te an chhinchhiah vek a, hotu sâng zawkte hnenah an thlen leh ṭhin a ni. Deputy Director-a ka awm lai pawhin sikul endik hnâ hi chu ka la ti tam khawp mai.
Sikul tam tak Chhim leh Hmar, Chhak leh Thlangah ka tlawh a; chuta ka tawnhriat pahnih/ khat chauh ka han thai lang teh ang. Sikul ka tlawhin classroom-ah ka lût a, tlar hnung ber naupang bulah ṭhûin zirtirtu zirtir lai ka lo thlir ṭhin a. Sikul pakhat ka tlawhah chuan Class IX-ah zirtirtuin ‘Rûn leh Ṭiau kara awm lai’ tih a lo zirtir a. Tlar hnung aṭang khan ka lo thlir rân a. A nakinah chuan ka va inrawlh a, naupangte hnenah, "Rûn hi eng nge ni?”ka ti a. An ngawi ṭhap a, a nih leh “Ṭiau hi eng nge ni?” ka ti leh a. An ngawi leh ṭhap a. Hria chu an awm ang, an zahzum avangin an chhâng ngam lo mai mai a nih chu ka ring.
Zirtirtu chu a naupangte hrilh turin ka ti ta a. Ṭha takin a hrilh ta a. Lui pahnih Rûn leh Ṭiau inkara kan Pi Pûte lo khawsak lai kan zir dawn a ni, tiin han sawi sela, Teaching Aids: map emaw blackboard emaw hmangin han kawhhmuh sela, naupangte mitthlâah a châm ang a, an hriat chian phah reng tawh dawn a ni.
Sikul dang pakhat lehah chuan Class IX-ah bawk English-ah “Psalm of Life” tih an lo zir a. “What is the meaning of Psalm? (Sâm hi eng nge a awmzia)” tiin naupangte ka zâwt a. Tu mahin min chhâng thei lo. Zirtirtu kha sawifiah turin ka ti a. A han sawifiah ngial nâ a, man pha tur a awm lo. Mizo ṭawnga sawi turin ka ti leh a, chuti chung pawhin a chiang chiah lo a ni.
Sikul pakhat lehah chuan Class VIII-ah Mizo Subject-ah “Neuva” tih hi an lo zir a. Neuva chu Zawngṭah khua a ni a, sakeiin a seh a, a tawrhchhelzia an lo zir a ni. Naupangte chu Zawngtah khaw awmna ka zâwt a, min chhang thei an awm lo. Zirtirtu kha “Hrilh rawh le” ka ti a. Ani zirtirtu pawhin a lo hre fuh chiah bik lo a ni. Teaching Aids (map te) hman ṭûlna bawk a ni. Zirtirtuten kan zirtir tur hi kan hriat hneh (mastery of the subject) hlê a, a bu chhûng bak deuh pawh hriat kan tum a ṭha.
Sorkar laipui hian kum eng emaw zât danah education policy thar hi a duang ṭhin a. Educationa endiktu (Inspector) han awm hi inhmeh lo, a police rawng kai deuhvin a hria nge ni ang a, a nuai bo ta vek a. Kum 1980 hnu lamah phei chuan Inspector tih ṭhin kha District Education Officer (DEO), Sub-Divisional Education Officer (SDEO), Circle Education Officer (CEO) tih vek a lo ni tawh a. Sikul endiktu (inspector) an awm ta lo. Hei vang hi nge ni ang? kan sikulte pawh a lo khawhar zo ta. Zirtirtuten ‘aikal’ an la sup sup ta mai! Kan inkhuahkhirhna (discipline) a dul hnuk a, zirnain a tuar ta hlê a ni - Covid-19 vang ni kher lovin.
Kum 1990 chhova sorkarin sikul tam tak a nâwlpuia sorkar sikula a hlângkai (mass provincialisation of schools) kha kan zirna tlâk hniamna bul a ni. Sorkar sikul a lo nih tâk khan transfer dil theihah ngaiin, thingtlanga zirtirtute khan khawpuia in-transfer luh an dil ta ruih ruih a. Thingtlang Deficit School ṭha tak takte kha a tla chhe nghal rawih rawih a ni ber mai.
Deficit School-te kha tidanglam lovin, zirtirtute leh thawktu dangte kha an pension ve theih dan tur kan sorkar hian Dan ṭha tak lo siam mai zawk se ṭha tur!
- J. Sawilaia