Written by
Davis Hriatpuia

HEI HI EM NI DEMOCRACY CHU?

Han ti nghal tawng teh ang: Democracy hi eng nge? Kum nga dana vote thlak politics ringawt hi em ni? Ngê ni a, mipuite'n kan aiawha Legislative Assembly leh Parliament-a ṭhu tur kan thlan chhuahna ringawt hi em ni democracy chu lo ni zâwk le? A eng lai tak hi nge democracy kan intihna lai tak chu ni ta ang; hmuh tur a vang khawp a nia! He mipui lal ram sawrkar kan tih — democracy hi mipui lal ram sawrkar china tâwp ta daih tur hi em ni a nih a, chu chu em ni a thil tum dik tak chu?

Hnai lo ve! Democracy-ah chuan mipui a lal ber ang a, mipui duh danin sawrkarna leh rorelna a kal tur a ni. Khawi lam sumdawng hausa leh politician mi pamhamte ṭawng theih avanga sa bawp an channa tur hmun a ni reng reng lo.

HEI HI EM NI DEMOCRACY (Mipui ro relna) CHU?

A rei ta. Kan la hria ang chu maw, kum 2011 kha! India rama corruption do beihpui thlak a nih ṭum kha. Khami kumah khan Maharastra thingtlang khaw pakhat Ralegan Siddhi-a fakil pakhat Anna Hazare chuan eirûk dona thu chu nasa takin a au chhuahpui a. Chu a aw rawl, vapual rawl ang thangkhâwk vêl chuan khawpui a nghawr nghing a, mi tam takin thlâwpna an lantir nghe nghe a nih kha. Eirûk dona, Jan Lokpal Bill pass a nih theih nan châw ngheiin nasa takin sawrkar a nawr a, thih ngam lu pu tak meuhin a bei kan ti thei ang. Jan Lokpal Bill chu eirûk hmangte man leh lung in tântir theihna bill leh, eirûk hmangte'n sawrkar sum an lo ei tawh zawng zawng pawh an bungraw hmanga chhuh lêt leh theihna thleng a keng tel a ni.

Tichuan, 27 August, 2011 khan Parliament pumpui chuan inlungrual takin Anna Hazare thil ngiatte chu an pawmpui a. Amaherawhchu, Anna Hazare leh mipuite duh dan leh thu chu an lo lei chhe awih ve mai mai ni âwm tak a ni. December 2011 leh, May 2012-a Parliament ṭhukhâwm chuan an thu tiam tawhsa chu an hawisan leh daih mai a; ram mipuite chu an bumna thang valhah kan âwk chiang teh asin!

Chu bill chungchang chu zirchianna neiin, mipui ngaihdan lâk a ni ta a; sawrkar buatsaih Lokpal Bill ngê, mipuite siam Jan Lokpal Bill (Anna Hazare duan chhuah) chu dâna siam an duh zâwk thlang turin mipuite chu an ti ta a. Mipui zinga 90%-te chuan Jan Lokpal Bill chu an duh zâwk tih an hmuchhuak chung pawhin Parliament chuan a pass duh chuang hauh lo a nih kha maw! Ni e, hetiang thilte hi chu hi chu hmanlai thil, hun kal tawha mi alâwm a nih kan ti a ni maithei e. Mahse, han ngaihtuah chiang teh mah, kan kawt kaia thil thleng mêk a la ni a; nimahsela hetiang chiah chiah hi chu a ni kher lo ang. Mipuite ai awha thlante hi an aiawhsakate tan an ding leh ngâi si lo a, an duh danin dan chu an kalpui leh ta tho ṭhin. Hei hi em ni democracy kan tih chu?

Hmân ni lawka thil thleng — CAB (tuna CAA ni ta) pawh kha a nih chiah kha; mipuite'n he bill hi kan duh lo. Zirlai tam tak leh mipuite pawhin dodalna nasa taka an lantir chung pawhin pass a ni ta tho. Kan Zoram ngeiah pawh a thleng: Party pakhat candidate leh MP ni tâ pawh khan a dodal tur thu mipuite min hrilh nawn awn awn a; inthlan dawn khan. Tin, Mizo mipuite leh NGO-te pawhin nasa takin an duh lohna an lantir ve bawk. Mahse, a tiamthu chu a thâwm chauh a na, tang ang maiin ṭáng dang min vawnsan mai piah lamah, mipui duh loh êm êm chu a thlawp a, a pawmpui ta tlat mai a nih kha. Hei hi em ni democracy kan tih chu?

Super Chief Minister kan ti a ni ang chu. Delhi CM, Arvind Kejriwal lehkhabu, 'Swaraj' tih 2012-a tih chhuahah khan heti hian a ziak, "Kan vote a, sawrkar tur kan thlang a, mahse sawrkar chuan eng ang dan nge kan duh min zâwt ngai lo. Dan reng reng siam a nih hmain ram dang company lian emaw, ram dang sawrkarte emaw hi an rawn hmasa ṭhin. Chu vang chuan, kan buaina chu mipui nawlpuite hian Parliament emaw, Legislative Assembly emaw lakah hian thuneihna kan nei lo a ni," tiin. "Mipuite hian thutlûkna kan siam ang a, politicians leh official-hovin an lo tipuitling dawn a ni," tiin a sawi zui bawk.

Ram leilung leh a hausakna hralh leh lei kawngahte, a hman danahte mipui duh dan ni lovin politician-te duh dana kalpui a ni fo. Hemi chungchangah hian thil tam tak a awm nachungin pakhat chauh i han thur chhuak teh ang: Kum 1950-ah Indian Constitution siam a ni a, tribal awmna hmun pawh a huam tel ta vek. "...tribal-hote hian kum za tam tak an lo awm tawhna an ram chu a neitu nihna lehkha an nei si lo a. Hei vang hian pawn lam mite'n remchangah lain tribal ramte hi dik lo takin an neihsak ṭhin a ni," tiin CM zahawm tak amah Arvind Kejriwal chuan a sawi a ni. "Heng tribal-te hi kum za tam tak ramhnuaia lo cheng tawhte ni mah se, an chênna hi an ta a ni tih finfiahna lehkha an neih loh avangin man pe miah lova ram luah anga ngaih an lo nih phah ta a ni," tiin a zawm bawk. Chutiang khawp chuan mipuite hian ram leilungahte leh ram hausaknaah hian thuneihna kan nei lo. Hei hi em ni democracy kan tih chu?

Sawrkar hi mipui siam ni mah se, mipuiin thuneihna leh sawi theih a nei ngai lo. Sawi pawh ni teh reng se, lungpui hmaa thu sawi ang chauha awmze nei lo a ni.

RAM NI TLA SENG LOVA RORELTUTE BAWK KHA...

Lord Metcalfe (Governor-General 14 November 1834 – 20 March 1835) chûan, "India ramin an belh leh khawtlanga zung nghet tak kaihtu chu Village Council-te an ni," tiin a lo ziak a. Ni e, kan pi leh pute hunlai thlir lêt pawhin Mizote pawh hi kan ni. Thubuai leh a kaihhnawih dang hrim hrim chu lal leh upate rel ni ber mah se, vântlang thil leh hmalâkna hrang hrang kha chu Zawlbûkah rel a ni ṭhin.

British-hote khan thuneihna nghet leh chak tak an neih theihna turin Village Council ṭhiahna dan an siam nite pawhin an sawi ṭhin. Khatih hunlaia Village Council hminga mipuite rorelna chuan khawtlang hmasâwnna leh rorelna fel tak neih kawngah kori a tu hle. Mahse, British-in an ṭhiat a, a aiah District Collector siam niin, thuneihna pek an ni. Engkim mai chu 'DC' kal tlanga tih a ni ta vek a, mipuite'n thu an nei nêp tial tial ta a ni ber e. India ram chu amaha inrêlbawl turin kum 1947-ah zalenna sual chhuak mah se, British kalpui, dan chu kalpui chhunzawm a ni ta zel a. A hming chauh inthlakin India District Collector tih a ni chhunzawm zêl tho. Khatih hunlaia mipui dikna leh chanvo mipuiin an hloh ang chiah khan, tun hnûah pawh hian kan la hloh chhunzawm ta zel em ni aw tih tur a la ni. Zalenna tluantling lo bawk a ni leh ta!

MI RAMAH ZAWNG -

Mipuite lal berna leh mipui duh dan sawrkar din hi democracy-in a tum pakhat leh lian tak a ni tih chu kan hriat ṭheuh a rinawm. Tehkhâwnga hman tur democracy sawrkar kalphung ṭha tak tak awm nual mah se, a sei loh nan hêng ram pathum tê chauh hi i han hmang teh ang:Brazil khawpui lian lem lo tak, Porto Alegre-ah chuan kawngpui, kawlphethâ leh tui in tur lamahte harsatna nasa tak an tâwk ṭhin. Khatih hunlai, kum 1990 khan inthlanna neih niin, Workers' Party-in hnehna an chang ta a. An khawpuia rorelna fawng chelhtu Workers' Party chuan budget chu an khawpui kawtthlera rel turin an dah ṭhin. Kum tirah mipuite chu anmahni bial bik ṭheuhah an inhmukhâwm a, an mamawh chi hrang hrangte chu relin, an harsatna hrang hrangte chu chin fel dan kawng an ngaihtuah a, tihhmasawn ngai nia an hriatte chu ngaihtuahhovin ro an rel ṭhin.

Chu'ng mipuite rawtna leh an ngaihtuahho zawng zawngte chu fel taka lâkkhâwm leh niin, chuta ṭang chuan an khawpui budget tur chu an siam ta chauh ṭhin a ni. He kalphung ṭha tak duangtu Workers' Party te hi sawrkar chak tak an ni zui a. World Bank report aṭanga a lan dan chuan he thil avang hian hmasâwnna chu thopa zuanin a zuang zawk zawk a ni ber e. Tin, eirûknaah an tlahniam nasa hle bawk a ni, tiin World Bank hian an report bawk.

Khawvela democracy awmna ram ṭha ber tia sawi ṭhin, Switzerland-ah chuan mipui 55,000 hian dan dilna lehkhaah an hming ziah hnan ta se, chu an dilna chu Parliament chuan anmahni dan siam angin an pu lût tur a ni. Chu aia lêt mipuiin an hming an ziah hnan a nih chuan Parliament hian dan siam ṭhatna angin an pu lût tur a ni, tih a ni bawk. Hetiang kalphung leh danah chuan mipuite'n an danpui leh dan siamna kawngah mipuite ngeiin an khuahkhirh ve theihna a nih ngei a rinawm.

British sawrkar chuan 2020 leh 2021 khan Covid-19 hripui leng mek lakah khuahkhirhna khauh tak kalpuiin, mipui punkhâwm khap tlat a ni a. Chutiang taka dan khauh siam a nih mek lai chuan Downning Street-ah intihhlimna - party huaihawt a ni. He party-ah hian Britain Prime Minister, Boris Johnson pawh a tel ve nghe nghe. Chutianga sawrkarin punkhâwm a khap tlat lai leh, hri leng laka inkhuahkhirhna kalpui a ni mek laia chutia Prime Minister hoa party an lo nei mai chu ram mipuite chu an lungawi lo tak zet. PM Boris Johnson berina chutia dan a bawhchhe ta mai chu mipuite hmaizahna avangin an hriatthiamna leh an ngaihdamna a dil hial a nih kha. Ram lal ber mah ni se, dan a bawhchhiat miau avangin mipuite leh opposition party leh Conservative Party-a a thawhpuite ngei pawhin an phût angin pawisa chawitir tura tih a ni a.

Hemi lamah hian Metropolitan Police (Met) chuan chak takin hma an la a; bang tura nawrna pawh a awm hial. Mipuite âw (voice) chu a chak bikin awmzia a nei bik teh e!

KHA'NG SUM ZOZAITE KHA...

Budget hi mipuite ta leh mipuite tan a ni a. Sawrkar sum leh pai hlawkthlak tak hi mipui, mi retheite tung ding theitu a ni ngei tur a ni. Chu mai a ni lo, mipuite hnen thleng ngei budget a ni tur a ni. Hêng chhiah (tax) indirect tax leh direct tax(In hmun chhiah, Professional te, Property tax te) mai bakah kawlphethâ leh tui man (chhiah/tax) ni lo mah se kan hman tam leh tlêm azira sawrkar hnena kan chhun luh tho ṭhin) hi sawrkar sum hmuhna a ni a. Hêng kan chhiah tling khâwmte avang hian sawrkar sum hi nunga chê a, awm ve theih chauh zâwk a ni a; sawrkar sum hnar ber an ni. Chutia a pawnga taka riahbûk thing fawm mai mai chi a ni lo. Chuvangin, heng sumte hi mipuite tan a ni tur a ni a, a neitu pawh mipuite an ni. Politician leh official-te'na an nawm an maka an hman mai mai tur sum a ni lul lo.

THING TLU KAR NUN

Ṭuan leh mang ata tawh kan democracy kalpui dan leh hril dan hi a ziktluak lo va, a chanve pawh kan hril zo lo. Thing tlu kar nunin a nung ve hram hram a ni ber. Aiawhte'n an ai an awhate duh danin an kal leh si lo a. Thuneihna, kan ai awha mipuite pêk chu a petute vek chungtlak nan an hmang hlauh thung. Chu chu a ni democracy ziktluak lo, hmasawn bawk si lo kan tih chu. Mipuiin thuneihna kan pêkate hnenah bawk khawngaih dilin, ṭanpuina kan dil leh a, a chang phei chuan se zawl chhuaha min chhuah ṭum pawh a awm fo. A chang leh biak phak loh leh, an mawng phê pawh hmuh hman lohin an awm a. Chu chu em ni democracy kan tih chu? Mipui lal ram tih chu khawi lam riangvaiah!

Eng vangin nge mipui lal ram sawrkar ziktluak lo chu a thlen ṭhin? Chhan tam tak a awm thei maithei. Tun ṭuma a chhan ka sawi duh chu, palai rinawm loh kan tirh ṭhin vang a ni ka ti lo thei lo. Palai turin kan thlang chhuak a, a va palaina tura a thlen tur thute kan hrilh a. Kan palai thlan pawhin kan thlan chhan a hrechiang. Ring ngamin palai turin a thang ta vang vang a, kan duh dan leh palaia kan thlan chhante tihlawhtling lovin a duh dan leh a chhungkaw pum puarna tur zâwngin palai hna a va thawk ta a nia! Hemi ka sawi chhuah apianga ka rilrua lang chu Laltheri thawnthu kha a ni. An palai tirh a rinawm loh avangin hmangaihte inkar chu thihnain a pawt ṭhen ta chiah reng a nih kha. Palai rinawm lohte avang hian a ni democracy chu ziktluak lo a lo nih a, rin loh duap a hlawh leh ṭhin ni.

Kum nga dana vote hmanga sawrkarna inpêk kual kawi vêl ringawt hi democracy a ni lo; democracy chu mipui lal ram sawrkar a ni. Sawrkar chu mipui siam a nih ang bawkin thu neitu an ni a, politician-te leh official-te chu rawngbawltu mai an ni zawk. An duh zawng leh an duh duh ei tur an siam ringawt tur a ni lo va, an rawng bawlsakte duh zawng chu siam thiamin, a hlui ṭhin tur a ni. Hei hi democracy kal dan tur ni sâ ni awm tak ni si hi, eng vang nge tih bawk hi zawhna a awm lo thei lo. Greek Philosopher ropui Plato erawh chuan democarcy hi sawrkar inkaihhruai dan ṭha ber niin a ngai lo. A ngaih dan chuan intluktlanna hian mahni hmaṭhatna ringawt ngaihtuah, nihna leh thiltihtheihna ûm mihring a hring chhuak a ti. Hengho hian eirûkna thlenin, a tâwpah inawp behna leh inrah behna a thlen thei niin a lo sawi ṭhin. Kan democracy hian hamṭhatna ringawt leh thiltihtheihna ûm mihring te, eirûkna te, inawp behna te leh inrah behnate a thlen tawh reng em? A thleng mek nite pawhin a lang ṭan. Chuvangin, thu hnu dawn ila, democracy kan kalpui tâkah chuan kan rama democracy kal phung hi ngunthlûk lehzuala zirchian a, siam ṭhat (reform) a ngai tak zet a ni.

- Davis Hriatpuia