Budget – kawng dangin thlir leh ang
Kawng dangin budget thlir leh ang aw... Hetiang chia thlirna hi mithiam ho thlir dan a ni. (pawisa zat kan ziah leh chiam dawn avangin, a thui loh nan, ‘cheng’ kan ziak tel lo ang a, a vaibelchhe biin kan ziak ang)
Budget hi hlawm 3 – General Services, Social Services leh Economic Services-a thliar a ni a. General Services hi sorkar khalh kalna, sorkar inrelbawlna a ni. Social Services hi sorkarin mipui hamṭhat nana hma a lakna a ni a, Economic Services hi hmasawnna hnathawhna a ni.
Kumina sum hman tur pumpui vbc 12,851.65 kan enchian chuan general services-ah vbc 4,983.83 (38.78%) awmin social services-ah vbc 4,466.01 (34.75%) a awm a, economic services-ah vbc 3,401.77 (26.46%) a awm a. Inrelbawlna senso tam bera hmasawnna hnathawhna a tlem ber avang hian mithiamte hlir ṭhin dan chuan a hrisel lo ta a ni.
Sum hmuh let tumna ni lo (revenue account)-a vbc 10,188.51 hmanna tur kan en chian chuan general services-ah vbc 3,671.34 (36.03%) awmin social services-ah vbc 3,952.05 (38.78%) a awm a, economic services-ah vbc 2,565.10 (25.17%) a awm a. Hemi bikah hian mipui hamṭhat nana hmalakna a tam ber avangin mipui lam a hawi tihna ni a. A ṭhat leh ṭhat loh chu mimal ngaihdanah a innghat tawh ang a. Hemi revenue account-a sum hman aṭang khian vbc 182.00 hmuh let leh beisei a ni.
Hmasawnna hnathawhna tur, hlawkna pawchhuak tura hman (capital account)-a vbc 2,663.14 kan enchian chuan general services-ah vbc 1,312.49 (49.28%) awmin social services-ah vbc 513.96 (19.29%) a awm a, economic services-ah vbc 836.67 (31.41%) a awm a. Hemi-a general services a sang ber hi a hrisel lo a ni.
Chuan, a chunga lang reng tawh, hriat chian ngai pakhat chu sum hman hi hlawm 2 – revenue accounts leh capital accounts-a thliar a ni, tih hi a ni a. Revenue accounts chu sen ral, chu sum hman aṭanga hlawkna emaw hmasawnna ruhrel beisei tur awm lo ho an ni a. Capital accounts chu sum senna zinga hlawkna thawk chhuak tur, hmasawnna ruhrel dinna tur tiin kan sawi awlsam mai thei ang a. Hemi anga kan budget hi kan thlir chuan revenue accounts-ah vbc 10,188.51 (79.27%) awmin capital accounts-ah vbc 2,663.14 (20.72%) a awm a. Hei hi a hrisel lo hle a. Inrelbawlna senso sang lutuk avangin hmasawnna hna thawhna a tlem a ni. Chipchiar thawkhat deuha hriatnan ziah zawm ang aw...
General services huam chhunga sum hman tum hetiang hi a ni:
Organs of state atan vbc 92.13 hman tum a ni a. Nikumah vbc 91.63 hman tumah revised estimate-ah vbc 122.35 hman tawh a ni; ngaihtuah chian tham a awm.
Fiscal services (revenue, taxation, excise etc) atan vbc 1,437.86 hman tum a ni a. Nikumah vbc 1,049.07 hman tumah revised-a vbc 319.62 chauh hman a la ni a, a mak viau a. Helai-a mithiam ten an ngaihpawimawh thin chu chhiah khawnna senso hian engzat nge a khawn chhuah tih a ni a. Kuminah hian chhiah vbc 801.29 khawnchhuah beisei a ni a. A khawn nana cheng 100 kan hmanin cheng 55.72 kan khawnchhuak dawn tihna niin kan hlawk dawn lo hle a. Tan lak emaw insiamṭhat emaw kan ngai hle.
Hemi huang chhung ami other fiscal services-ah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna sum (capital accounts) vbc 930 ruahman niin revised-ah 199.58 chiah hman a la ni a; kumin hian vbc 1,312.49 ruahman leh a ni a, hei hi sum ruahman titam vaktu khi a ni a. He vbc 1,312.49 hi kan bihchian chuan vbc 700 chu SEDP tur a ni a, vbc 157.49 chu NABARD aṭanga puk tur a ni a, vbc 5 chu NCDC aṭanga puk tur a ni. A hlawma ena hmasawnna lian tham beisei theih nia a lan laiin nikuma an sum hman dan nena en erawh chuan ngaihtuahna a tibuai khawp a, chumai bakah en chet a dawl chiam lo.
Leiba leh leiba pung rulhna atan vbc 531.85 hman tum a ni a. Nikumah vbc 418.98 hman tum a nih laiin revised-ah vbc 492.24 hman a ni a. ‘Puk chang awma rulh chang awm’ in pung a neih avangin kum tin hetah hian ruahman aia tam sum hman a ni deuh ziah - ṭanlak kan ngai hle.
Administrative services atan vbc 1,193.73 hman tum a ni a, nikumah 1,230.61 hman tumah revised-ah vbc 1,362.36 hman a ni. Kan inhrek dawn nge kan hnungtawlh dawn ni?
Pension atan hian kan seng hnem ta viau a. Kumin hian vbc 1,728.23 ruahman a ni a. Nikum khan vbc 1,126.80 ruahman niin revised-ah vbc 1,357.65 hman tawh a ni a. Hei hi phurrit a tling chho tawh a ni.
Social services huamchhung hetiang hi a ni:
Education, Sports leh Art & Culture-ah vbc 1,794.56 ruahman a ni a. Nikumah vbc 1,827.90 ruahman niin revised-ah vbc 1,942.24 hman tawh a ni. Hetah hian nikum khan hmasawnna hnathawhnan vbc 29.39 hman niin kumin erawh sum ruahman pakhat mah awm lo a, sum ruahman hrim hrimin nikum a phak loh avangin kan hnungtawlh dawn a nih hmel.
Health & Family Welfare-ah vbc 720.63 ruahman a ni a. Nikumah vbc 583.73 ruahman niin revised-ah vbc 861.02 hman tawh a ni. Hetah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna atan vbc 117.29 hman niin kumin hian vbc 115.14 ruahman a ni a, nikum kan pha lo a. Vbc 20 hi Mizoram State Super Speciality Cancer & Research Centre tana hman tur a ni a, vbc 63.95 hi world bank pawisa a ni a, vbc 31.19 hi 15th Finance Commission in health grant min pek a ni.
Water supply and sanitation-ah vbc 1,191.73 ruahman a ni a. Nikumah vbc 906.48 ruahman niin revised-ah vbc 1,097.86 hman tawh a ni. Hetah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna atan vbc 477.40 hman a ni a, kumin hian vbc 484.96 ruahman a ni.
Information and broadcasting-ah vbc 11.60 ruahman a ni a. Nikumah vbc 12.13 ruahman niin revised-ah vbc 18.48 hman tawh a ni. Hetah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna vbc 6 hman a ni a, kuminah sum ruahman a awm si loh avangin hmasawnna beisei tur a awm hmel loh a, sum ruahman hrim hrimin nikum a phak loh avangin hma kan sawn dawn hmel lo.
Welfare of SC/ST and other backward classes-ah vbc 521.03 ruahman a ni a. Nikumah vbc 480.06 ruahman niin revised-ah vbc 652.06 hman tawh a ni. Hemi-ah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna (capital accounts)-a vbc 153.23 kan hman laia kumina vbc 29 chauh ruahman anih avangin hmasawnna beisei tur a awm hmel loh.
Labour and employment-ah vbc 33.33 ruahman a ni a. Nikumah vbc 31.34 ruahman niin revised-ah vbc 35.86 hman tawh a ni. Engtin kan kal dawn ni maw?
Social welfare-ah vbc 189.27 ruahman a ni a. Nikumah vbc 192.62 ruahman niin revised-ah vbc 266.50 hman tawh a ni. Nikum pha lova sum ruahman hian inhrek hle kan tum anih loh chuan min tibuai viau ang.
Others (Mizoram State Information Commission)-ah vbc 3.79 ruahman a ni a. Nikumah vbc 2.98 ruahman niin revised-ah vbc 2.98 hman tawh a ni a. Kan indaih hmel.
Economic Services huamchhung hetiang a ni:
Education, Sports, Art & Culture-ah hmasawnna hnathawhna tur sum (capital accounts) ruahman a awm lo a, nikum khan hemi-ah hian vbc 930 ruahman niin revised-ah vbc 199.58 chauh hman a ni a. Heta tang hian nikuma ruahmanna kan phak lohzia a lan mai bakah kuminah kan hniam leh zual dan tur a lang awm e.
Agriculture and allied services-ah vbc 873.43 ruahman a ni a. Nikumah vbc 865.50 ruahman niin revised-ah vbc 1,038.28 hman tawh a ni a. Helaiah hian kan indaih dawn lo niin a lang a. Nikuma hmasawnna hnathawh nana vbc 74.06 hman anih laiin kumina vbc 111.02 ruahman ani a. Hemi zinga vbc 63.20 hi FOCUS kalpuina a ni a, vbc 47.82 hi Forest Department chan a ni.
Rural development-ah vbc 407.89 ruahman a ni a. Nikumah vbc 390.92 ruahman niin revised-ah vbc 486.31 hman tawh a ni. Nikuma hmasawnna hnathawhna atana vbc 9.41 hman anih laia kumina sum ruahman a awm loh avangin hmasawnna kan beisei thei hmel lo a, kan indaih dawn lo bawk..
Special areas programme-ah vbc 100.59 ruahman a ni a. Nikumah vbc 100.72 ruahman niin revised-ah vbc 102.42 hman tawh a ni. Nikum leh kuminah hetah hian hmasawnna hnathawhna a awm lo.
Irrigation and flood control-ah vbc 92.52 ruahman a ni a. Nikumah vbc 58.46 ruahman niin revised-ah vbc 62.57 hman tawh a ni. Hetah hian nikuma hmasawnna hnathawhnan vbc 48.93 kan hman laia kumina 78.33 ruahman anih avangin hmasawnna kan beisei thei hmel a. He vbc 78.33 hi lui luanna sawnna (river diversion) tur vek anih avangin a pui khawp ang!
Energy-ah vbc 644.87 ruahman a ni a. Nikumah vbc 704.72 ruahman niin revised-ah vbc 900.11 hman tawh a ni, kan indaihlo nasa dawn a. Hetah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna atan vbc 94.22 hman anih laiin kuminah vbc 7.32 ruahman a ni a, nikum kan phak dawn lo a nih hmel a. He vbc 7.32 hi transmission leh distribution lama hnathawhna tur a ni. Electric bill a pung a, sum ruahman a tlem hlauh si hi sorkarin inrenchem a tum vang ni thei se a duhawm mang e.
Industries and mineral-ah vbc 73.23 ruahman a ni a. Nikumah vbc 90.19 ruahman niin revised-ah vbc 107.86 hman tawh a ni, kan indaih dawn lo chiang a. Hetah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna atan vbc 4 hman niin kuminah cheng khatmah ruahman a ni lo a, hmasawnna kan beisei thei hmel lo.
Transport-ah vbc 1,128.30 ruahman a ni a. Nikumah vbc 522.77 ruahman niin revised-ah vbc 924.73 hman tawh a ni a, kan indaih hmelin a lang a. Hetah hian hmasawnna hnathawhna atan nikum khan 383.63 hman niin kumin hian vbc 640 ruahman a ni a. Hmasawnna kan beisei thei dawnin a lang a. He vbc 640 hi PWD hman tur niin vbc 520 chu Aizawl bypass road leh beltway siamna tur a ni a, vbc 100 hi bamboo link road laihna tur a ni a, vbc 20 hi khawi emaw laia kawng laihna tur a nih avangin a hlawmpui hi Aizawl bawra hman tur a ni tih hriat ve mai mai a tha awm e.
Communication-ah vbc 4.90 ruahman a ni a. Nikumah vbc 4.59 ruahman niin revised-ah vbc 5.06 hman tawh a ni a. Kan indaih dawn loin a lang.
Science and technology-ah vbc 8.75 ruahman a ni a. Nikumah vbc 8.63 ruahman niin revised-ah vbc 10.85 hman tawh a ni a, kan indaih dawn lo hmel a. Hetah hian nikum khan hmasawnna hnathawhna atan 0.94
hman niin kuminah cheng khatmah ruahman anih loh avangin hmasawnna beisei tur a awm hmel lo.
Other general economic services-ah vbc 67.25 ruahman a ni a. Nikumah vbc 71.65 ruahman niin revised-ah vbc 79.32 hman tawh a ni. Kan hnungtawlh dawn ni fahmiang. Chuan, ngenna ka dawn nual avangin, khiti khian, ka hmuhdan leh thlirna ka ziak tel ta a. Tullo ti leh tha ti kan awm nawk awm e. Khing bakah khian, he ka hmuh dan hi ka’n ziak tel law law ang e-
Kan budget hi, uluk taka kan dinhmun leh mamawh thawh nana siam ni lovin, kum 2006-a siam Fiscal Responsibility and Budget Management (FRBM) Act hrul a, he Dan bawhchhe lo tur a, awm ang taka kan sum hmuh theih zat tur nia kan ngaih semdarh kuala ziah mai mai a ni ber a. Mipui leh India sorkar bum kual a, revised estimate-a siam danglam leh a, audit atanga man tawh loh nana siamrem kual mai mai a ni ber a. Kan state thawhchhuah (GSDP) pawh a diklo a ziakin FRBM Act hrula kan budget kan phuah kual theih nan kan ziak mai mai a. Hei hi kumin bik ni lovin hun rei tak kan kalpui tawh dan a ni.
Hetianga mipui leh India sorkar bum kan tumna hi a takah chuan keimahni kan inbumna a ni a. Hetianga kan kal avang hian kan dinhmun hi a him lo takzet tawh a. A tak takah chuan hman deuha Greece talbuai leh tun hnaia Sri Lanka talbuai ang dinhmunah hian kan awm tawh a. Sorkar hian thla tin hian sorkar hnathawk hlawh tur a tuak ngar ngar a, Group C leh D hlawh tur daih a nei hram a. Thla thara hman tur pawisa lo lut atangin thla kaltaa Group A leh B hlawh a pe leh hram thin a ni ber a. Kan insiamthat a ngai a ni.
Department mal budget chipchiar angreng takin ka ziak vek a, tunah hian a khaikhawmna ka han ziak leh a. Heng zawng zawng hi a duh apiang chhiar theihin ka facebook wall leh ka facebook page-ah ka dah vek a. Uluk taka chhiar chhuak chuan kuminah hian hlawh atan pawh hlawh tura kan mamawh indaih lovin kan ziak tih in hmuh ka ring.
Kumin budget-ah hian revenue expenditure atan 79.27% hmang tur leh capital expenditure atan 20.72% hmang tur anga inziah a ni a. Kum kal tawha sum hman dan nen uluk taka in zirzawm chuan kumin budget tam zawng atanga 80% aia tam mah revenue expenditure-ah kan mamawh tih in hmu ang. Hei tak hi alawm kan talbuaina, pawisa indaih lo reng reng a kan awm a, kan puk belh zel chhan chu. Puk belh zel lahin pung a neih belh zel a, phur a tirit tual tual mai anih hi!
Chutihlai chuan maw, revenue expenditure hi, mipui phur tirit miah lovin nasa taka tihtlem theih anih dan in zirchhuah ve tho ka ring tlat nia.
Mipui hian thil hria i la, kan hriatna hmangin sorkar hi i khalh ngil ang u.
- Vanlalruata