MIZO HMEICHHIATE’N AN AWMAH PUAN AN BIH
Hman deuh lawk aṭang khan kan mithiamte leh bengvara kan ngaih te'n Mizo ṭawng hman dik tih thu an vei a. Chanchinbu leh TV-ah te an auchhuahpui a, kawng tam takah hma pawh a sawn chak hle ka ring; chutih lai chuan an thusawi zinga kawng khat erawh chu pawmzam harsa tih ka nei ve a. Kan mithiamte thusawi hi zahawm ti hle mah ila ka sawi ve loh chuan chhuanthar lo piang turte'n pi pute sulhnu uluk zawkin an la rawn chhui ang a, engatinge a hre chiangtute'n a hunlaiin in sawi loh tia an mawhpuh te zingah tel ve dawna ka inhriat avangin hriat dan leh pawm dan inthuhmun ta lo chu ka insum zo ta lo a ni e. Chuta ka rilru kap liantu chu hei hi a ni :
1. Hmanlai hmeichhia-in kawngah puan an bih.
2. Hmeichhia-in kawngah puan an veng ngai lo, mipa chauhin puan an veng.
3. Puanpui leh rizai bak an sin ngai lo tih thu te hi a ni.
Heng thu hi media hmangin hman deuh aṭang khan chak taka vawrhdarh a ni a, chung avang chuan Mizo ṭhalai rual leh upa tam tak chuan hmeichhia-in kawngah puan bih tur leh hmeichhia-in kawngah puan ven ngai lo anga sawi te leh mipa chauhin kawngah puan ven tur anga ngaihna an nei ta ni awm taka ngaiin kan lampui ta tlut tlut ni hian ka ngai a, dik tak maw?
June thla 2016 khan DDK ka lo thlir ve a, mithiam pakhat chuan tihian DDK-ah thu a han sawi a, “Nu pakhat hian puan mawi tak a kawngah a rawn bih a, a ṭhiannu hnenah chuan, 'ṭhiani ka puan sin hi a mawi i ti em?' a han ti a, 'ka puan bih hi' tih zawk tur a ni a; a ṭawng sual tih a hre si lova, puanpui leh rizai lo chu an sin ngai lo,” a la ti leh ta zel a. Kei chuan ka rilru-in ka lo chhang ve a, “I ṭawng sual zawk a ni si a, i inhre si lova aw! Lehkha thiam ni mah ula, in huntawng ve phak loh ram hi chu in hre pha si lova, i thiamawm tho e,” ka ti riru a. Mizo ṭawng dik, a hman dik kan duhtui lai hian pi pute hunlaia silhfen an inbelna hmun dik kan uluk tel hi a pawimawh mang e. Chung chu kan hriat tel loh chuan thu ṭha dang kan sawi te pawh a tikhawlo thei a. A buk ṭhelhin kan ṭhelh a ni mai dawn si a ka lo ti a.
Tawng dik/ hman dik silhfen inbelna hmun dik hre fuh tur chuan Zofate Education bul min ṭan saktute - Mizo-in Sap Upa kan tih (Rev.FW Savidge) leh Pu Buanga (Rev.JH Lorrain) kan tih te rawngbawl dan leh an ṭawngkam hman dan te aṭanga hma kan lak hi a fuh ber dawn lo'm ni tih hi ka thlir dan a ni. Anni ṭhiandun hi Mizoram puma hmalakna kawng tinrengah an pawimawh a, Mizo ṭawng la awm ngai lo Sap hawrawp A AW B kan hmang mek a. Mizo ṭawng Grammer leh Dictionary thumal 7,000 awm min siamsak bawk a. Ziak/Chhiar thiamna min chherchhuah sak a, kum 1895 August ni 21 aṭangin chanchinṭha bu – Luka, Johana ziak leh Tirhkohte Thiltih bu Mizo ṭawngin min lehlin sak a; Mizo Education foundation (bul) min siam ṭan sak a. Hetianga finna tinreng Zofate min rawn hlantute hi kan biak rawn ber leh kan entawn ṭhin hi a fuh ber dawn lo'm ni?
Tin, an sikul dina an sikul naupang hmasa mi pahnih – Pu Thangphunga leh Pu M. Suaka te pawh theuneu lo tak an ni. M. Suaka tiin a inziak ṭhin a, a hming tak chu Suakmitchhinga a ni. Hei phei hi chu PCI Aizawl Durtlang Kohhran Centenary Souvenir kan en chuan Mizo lal ropui hmasa Lersia thlah kal zel, Changbawla tupa Berhkhawnchhana fapa mal neih chhun, Lunghrek khuaa piang, Sap Upa leh Pu Buanga Mizo ṭawng zirtirtu a ni tih hial a nih kha. Durtlang lal, Durtlang khaw dintu leh Durtlang Hospital dintu tih hial a ni a. Tlabung Kohhran pawh Sub-Inspector of Police hna a thawh laiin a dinpui tih a ni bawk. BCM Tlabung Centenary Souvenir 30p Pu Thangphunga pawh hi mithiam hmasa a ni. Sap Upa te Mizo ṭawng zirtirtute bawk a ni.
Zosapte hian kum 1924 khan sikul 22 an din hman a, naupang 568 an nei hman a, Sap hlabu ami Mizo ṭawngin hla tam tak min lehlin sak hnuah Sapramah min hawn san ta a. Anmahni thlaktu Sap dang an lo chhuak leh a, chu mite chuan an rawngbawlna an rawn chhunzawm a; Rev. F.J. Rapper (Mizo-in Pu Reia kan tih) te, Rev. R.F. Tucker (Pu Tak-a kan tih) te, Miss E.M. Chapman (Pi Zirtiri kan tih) te leh Sap dangte chuan Sap Upate rawngbawlna chu an chhunzawm ta a ni.
Rev. FJ. RAPPER (ZOMAWIA PA) – IN “ÁWMAH PUAN BIH RU” A TI
Serkawn Sikulpui-a ka luh ve laiin drama (lemchan), Pu Reia'n min ho ṭumin mipa naupang vek kan nih avangin Pu Reia chuan, “Hmeichhe lema chang turte khan in áwmah puan bih ula, hnute lem atan hnawh puar rawh u,” a ti a; a sawi ang chuan kan ti ta a. Pu Reia ṭawngkam aṭang hian hmeichhiain áwmah puan an bih ṭhin tih hi hai rual a ni lo. Hei hi ka mita ka hmuh leh benga ka hriat a ni.
“PUAN BIH LOVIN INBUAL SUH U, IN HNUTE A UM TAWH KHA”
Sap nu Pi Zirtiri'n kum 1942 khan, S' Lungdai khuaah hmeichhe boarding school naupang 50 awmna a rawn dah a, a enkawltuah Padma Shri dawngtu Pi Nuchhungi a rawn dah a, keipawh he school-ah hian ka lut ve a, school naupang tuikhura inbual tura kal chu Pi Nuchhungi chuan tihian a han au zui a, “Puan bih lo chuan inbual suh u, in hnutête pawh a um tawh kha,” a han ti zui a. Pi Nuchhungi ṭawngkam chhuak hian awmah hmeichhiain puan an bih tih a tichiang hlein a hriat bawk. Pi Nuchhungi hi Mission sap hnuaia seilian a ni.
Kum 2016 March thla kha Pi Chalsuaki, Haulawng khuaa mi ka va kàwm a; kum 97 mi a ni tawh a. Tihian a sawi a, “Kawngah puan an bih an ti maw? An va ti mak ve! Mi sawi pawh ka hre ngai lo ve, bual pindante kan nei ve ngai lo va, tuikhur leh leihkapuiah te kan inbual mai a, kan awmah puan kan bih a, kan hnute lan mah kan hlauh ve nak alaiin, kawr kan hak peih loh changin kawr aiah puan kan bih ṭhin a lawm,” a ti.
Serkawn leh a chhehvel khuate leh hmun hrang hranga upa la dam kum 80-100 inkar mi 20-30 lai te hian engtin nge an hriat ve dan tih 2014-2016 khan ka zawt hlawm a; an mi chhanna chu ka hriatdan ang thoin, awmah puan an bih ṭhin tih hi a ni. Ṭhenkhat chuan tihian an sawi, “Kan naupan lai chuan nulate pawhin inkhawmnaah puan tláng lehlam an koki-ah batin an inkhawm ṭhin," tiin an sawi. “Hmeichhiate hian kan puanfen chungah puan kan ven hnan ṭhin a, mipa ai mahin puan kan veng tam zawk awm asin. Mipa ṭhenkhatte pawhin an koki veilamah puan tlang lehlam lachhoin an koki-ah an bat ṭhin a. Puanpui leh rizaite bakah khua a vawh dan azirin puankawp te, puanhlapte sin a ni ṭhin. Chhunah pawh zanah pawh kan sin a, puan mawi deuh nei chuan Biakin thleng pawhin inchei nan an sin a, puan sin tih hian zau tak a huam a, hmun bik neia dah zim kan tum lutuk chuan a famkim lo zawk a ni, an ti bawk.
Tin, puan bih tih thua a hmun mi ṭhenkhat rilru tibuai theitu chu hnamdang Chakma, Bru leh Khasi te hian hnute hrenna hrim hrim 1ft vela hlai sei tak an hnamin mawi an tih anga an ṭial, anmahni tah chawp an nei a; chu chuan an hnute an hreng a. Chu chu Mizo ṭhenkhatin thliarhrang thiam lovin Mizo Puan bih kan tih hi Hnubih emaw an ti ta a, ngaihfin tur a ni lo. Puan bihna hmun chu an luahlantir ta ringawt a, kawngah Puan an bih tih hi a hrinchhuah chu a lo ni ta ngat mai a, an hriat sual palh a ni.
Mizo hmeichhiate Puan bihna pangngai chu zak hnuaiah hreng pheiin awmah hnute khuhin Puan puitling an bih tih hi pi pute hman dan a ni. A changin kawr hak aiah Puan an bih a, inbual dawnte kawr hakthlak dawn tein puan an bih ṭhin; a taka chhawrtute ṭawngkam kan sawi zo ta a, he thu ka ziak hma hian hmeichhia chauh be lovin Kohhran Upa leh Pastor senior tak tak kum 90 chin te pawh ka berawn a, a ṭul a nih chuan an hmingte pawh tarlan theih a ni ang. Thuziaktu pawh hi kum 91 chuang ka ni ve tawh a, ka hmuh phak chinah pawh ka biakrawnte silhfen inbel dan hmu ve phaktu ka ni a.
Upate hian hmanlaiin kawnga puan ven chauh hi an inbel dan a ni lo; chu thu tichiangtu atan kum 1873 kuma TH.Lewina'n Mizo lal ho – Rothangpuia, Lalngura, Vanhnuailiana leh Lengngurha te thla a lakpui-a an silhfen inbel hian a tichiang thei awm e. Puan an zak hnuaiah lachhuakin a tlang lehlam chu an koki-ah an bat a, dingin silai an hawl a. An ke pawh lang mang lovin a intuam a nih hi. Zoram Varṭian bu 2008 17p Lalhruaitluanga Ralte ziakah hmuh tur a awm. Chu chauh pawh a la ni lo, kum 1894-ah khan Sap Upa leh Pu Buanga te ṭhiandun pawhin Mizo pa inchei danin an inchei a. Ding chungin thla an la a, puan tlang lehlam chu la paivatin an koki-ah an bang a, an ke lam thlengin puan chuan a tuam thla a nih kha.
Zoram Vartian phek 22-na en rawh; hetiang tho hian hmeichhiate pawhin an kawngah a changin an puan an veng a, a changin an koki-ah puan tlang lehlam la chhoin an bat ṭhin tih hi hmanlai an thlalak en hian a hriat theih. Tihian, Sap Pu Reia'n, “Naupang drama chang tur in awmah puan bih r'u,” a tih te, zirtirtu Pi Nuchhungi'n a school naupangte, “Puan bih lovin inbual suh u, in hnutê te pawh a um tawh kha,” a tih thu te kan lo hre ta a; Serkawn leh a chhehvel khuaa kum 80 chunglamte pawhin kawngah puan an bih tih kan hre ngai lo an ti tih kan sawi tak aṭangte hian, hmanlaia Mizo hmeichhia-in puan an bihna chu kawngah ni lovin an awmah a ni tih hrechiang duh tan chuan a hriat theih ta a. Hetih hun laia puan an awma an bih hi a dik lo ni ta se la, Sap te leh Upahote hian sawisel awm tak a ni a. Mahse, sawisel a hnekin an zirtir zawk a ni si a.
Chuvangin, Mizo pi leh pu te ṭawngkam leh an sulhnu dangte vawnghim tura kan inzirtir laiin an silhfen inbelna hmun kan hai si chuan an thusawi ṭhate pawh a tikhaw lo vek thei zawk a. Ṭhangtharte rilru kan hliam ang tih a hlauhawm hle a ni. Sawrkar meuh pawh hian an thil lo tih tawh te pawh a tṭha lo a ni tih an hriat chuan zahawm takin an intitlawm ngam a, an siamṭha ngam ṭhin ang hian puan bihna hmun dik kan hriatchian tawh chuan tlawm ngam hi huaisenna a ni a, hmalama ke pen duhtu Central YMA leh Sawrkar leh NGO etc. te hian hma han la duh se a va lawmawm dawn em. Zosapte'n Zofate nun dan tha leh kawng tinrenga min venhim saktute hi taksaa awm tawh lovin an ruhrote chu lei daiah lo zal tawh mah se la, an thu leh an hla hi kan la zah deuh deuh dawn lo'm ni?
He thu hi inhnialna leh insawi thiamsiakna lama hmang lovin a dik nia kan hriat chuan zawm mai ila; kan zawm duh lo a nih pawhin kawngah hmanlai hmeichhiate'n puan an bih tih lo chhuahna hi chu Zosapte thuthmun Serkawn leh a chhehvel hi chu a ni chiah lo tih kan hriat a ṭhain ka ring.
(Upa T.Lalzara hi kum 91 mi niin tunah Zawlpui Veng, Tlabunga cheng mek a ni)
Upa T.Lalzara Zawlpui Veng, Tlabung