BIAK INA KHUANG LAK LUH HMASA BER

Vanlaini chanchinbu March ni 4, 2022 chhuaka Pu Lalhruaitluanga Ralte-in “Pu Suaka leh biak ina khuang lak luh hmasa ber” tih a rawn ziah kha ka lo chhiar ve a. Kha mi thuah khan dikhlel deuh leh a hmaa Biak ina khuang lakluh awma ka hriat avangin ka thiam angin ka rawn ziak ve a ni.

Pu Suaka chanchin kha chu sawi thui tur pawh ka hre ve lo va, ti khan ni mai se. Ka sawi ve duh lai chu, “Biak ina khuang lak luh hmasak ber” tih lai hi a ni. Khalai thuah khan thil dik tawk lo deuh awmin ka hria a. Kan sawi fo tawh ṭhin angin Pu Kawlkhuma leh Pu Chiangdailova te chu kohhrana an thurin pawm dan a inan loh avangin Salvation Army-ah an awm a. Chuvangin, kum 1918 January thlaah Aizawl Mission veng aṭangin hnawhchhuah an ni a. Durtlang aṭangin chhungkaw ruk (6) in an lo zawm ve a. Sawlengah awmhmun an khuar ta a.

Sawlengah hian in sei deuh pahnih an sa a, pakhatah chhung­kaw nga an khawsa a, in pakhatah chhungkaw thum an khawsa. Biak in an neih hma chuan Pawihlama te inah an inkhawm ṭhin a. An in bul, hmun rem laiah Biak in an sa a, Biak in an sak zawh hma hian Vai khuangpui an awt leh tlat mai a. Tichuan Vai khuangpui ngaihtuah tur chuan Aizawlah an kal ta a. Vanneihthlak takin Pu Vanhlira, Sairanga ser huan nei chu an hmu fuh a, Aizawl an kal chhan chu Vai khuangpui lei a duh vang a ni tih an hrilh a. Ani chuan Vai khuangpui man daih Rs 80/- chu awlsam takin a pe ta mai a.

Pu Kawlkhumnan 1918 a chanchin a kut ziaka a dah ang hian han chhuah chhawng ve mai ila. “Tin, rei lo deuh chinah chuan khuangpui lei kan rawt leh a. Pu Vanhlira bawkin a man tur Rs 80/- a thawh leh a, kan lei leh ta a. Khuangpui nen zai kan rem a, khua te kan fang a.

Salvation Army flag nen kan fang zel a, keimahni leh a tel ve dangte nen kan hlim tlang ta put put zel a. Kristian dangte leh Pathian thu awih lohote pawh chu an hlimin an lam ve deuh ta zel a.

Vawikhat chu Sawleng hmunah chuan ‘Kraws Sipai’ invuahho ṭhenkhat, Pu Laipawnga hote an lo zin a, kan inkhawmnaah an tel ve a, nuam an ti ve ta em em mai mai a. Pu Laipawnga chuan, ‘Kan khaw lam ka thlen ve leh hunah chuan, khuang kan siam ve ang, kan hotuten phal lo mahse min khap thei bik lo vang, inkhawm tinuamtu leh lunglenna leh hlimna a ni si a, min khap kan awih bik lo vang’ a ti a. Hetih lai hian Mission inkhawmnaah khuang vuak khap a ni a. Pathian thu awih lo dan a nih an rin vang a ni ang. Mahse keini chuan kan hmang lui tlat zel a. Thil ri ropui leh ring leh lawmawm hi Pathian chawimawi nan tha leh dika kan hriat avangin.

Zan khat chu Aijal Mission veng biak inah mipui inkhawmho an hlim a, ke te an per ri thup thup a. Kei chuan, ‘Tunah zet chuan khuang vuak an duh tawh ang e’, tiin kan khuangpui ka laktir a, Biak in pawn lamah khuangpuiin kan lo rem a, Rang takin min rawn khap leh ta a.

Mahse rei lo deuh chinah chuan khaw pakhat, Thingkhuang lam aṭangin Pu Laipawngan khuang te siamin, puanzar eng eng emaw te siamin kohhran inkhawm tihhlim nan an lo hmang ve leh ta a, an hlim ta em em a. Durtlang lamah khua an fanpui a, an hlimpui em em a ni.

Ka hriat dan hi a dik emaw, ka hre chiang chiah lo va. Durtlang kohhranho chuan, Thingkhuang Laipawngaho khuang leh puan­zarte nena an khua rawn fangho chu an duh lo hle a, an lo dang a, mahse an tilui zel a. Hlim takin Durtlangho pawh an hneh ve leh ta. Tin, rei lo deuh chinah Durtlang kohhranho pawh chuan khuang leh puanzarte nen Aijal an zuk chil leh a. Aijalho pawhin an lo lawm lo ve leh a, mahse nakin deuhah chuan Aijalho pawhin an lo ngaina ve leh ta zel a, a darh zau ta phut phut a ni” tiin Pu Kawlkhuma hian a ziak a.

Hemi chungchang Brig. Ngur­liana ziah, “Chhandamna Sipai Pawl chanchin” (1991 edition) tih bu phek 24&25 ah chuan, “Hetih lai hian Mission kohhran zingah chuan hlimna a la nasa em em a, an zai a tuiin an lam nasa thei hle a, biak ina thingphel chhuat kha an lo chhui ri bur bur ṭhin bawk a. Chuti taka kohhran hlim lai a nih bawk si avang chuan Pu Kawlkhuma ho chuan an khuangpui thar chu an pu chhuak a, biak in chhungah chuan an luhpui nghal mai ngam lo va Biak in kawt aṭang chuan an lo rem a. Mahse Pathian hla sak nana khuang hman chu an lo remti awzawng lo mai a, Pastor Chhuahkhama chuan amah ngei kal chhuakin Pu Kawlkhuma ho khuangpui vuak chu a va khap ta a. Khuangpui chu Sawleng lam an panpui ta a, Khawruhlianah chuan Sipai Pawl Biak in chhete hi a lo ding ve tawh a, chutah chuan an hmang hmasa phawt a…” tiin a ziak a.

Pu Lalhruaitluanga Ralte in Biak ina khuang lak luh hmasak ber 1919 vel ni a, an lak luhna Biak in pawh Mission veng Biak in nia a sawi leh hemi hma hian khuang hmang an awm kan hre mai lo, a tih hi chu a dikhlel deuhin ka hria a. Salvation Army, Pu Kawlkhum hoten an lo hmang tawh ṭhin a ni tih hi a lehkha ziahah hian a chiang viau awm e. Welsh Mission Biakin bik a sawina a nih chuan hnial thu a awm lo va. Heti hi a nih chuan Pathian biakna inkhawm a khuang chawi hmasa ber, Tirhkoh Selkhuma tih pawh hi a va ni ta lo mai awm ve.

Hei hi kohhran lam thu sawina ni lovin Biak ina Pathian fak nana khuang la lut hma sa kohhran leh lak luh hmasak berna Biak in leh Biak ina khuang chawi hmasa chungchang sawina mai a ni e.

- V.L. Hruaia, Tuikual South