Written by
Zosangliana
MA Political Science, ICFAI University Mizoram

Zirlaite nun kawng...

Kum 2019, December thla aṭang khan China ram bial khat Wuhan aṭangin Corona Virus (Covid-19) kan tih hi rawn darh ṭanin Mizoram pawh khatih hunlai khan ralkhat aṭang ringawt pawn kan lo ralkhel hle a nih kha. Kum 2020 a rawn inherchhuah meuh chuan khawvel pum a tuam a ni ber. Nunphung a buai a, eizawnna, zirna, hriselna thlengin nunphung a tibuai hle a ni.

Kan thlur bing tur erawh zirlaite a ni. Covid-19 hri hian kawng leh lamah chuan kan nihna dik tak pawh a rawn tilang a. Bible chuan “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula a upa hun pawn a thlah lovang” tiin min hrilh. Mizo naupang tawh phawt chu naupan lai aṭangin Sunday sikul kan kal a, Pathian thu kan zir a, kan lo puitlinga Kohhran programme hrang hrangah telin khawngaih rawngbawl hna kan thawk ve ṭhin a ni. Mahse hei hian eng rah nge a chhuah? Rah ṭha a chhuah em tih lai tak hi a pawimawh.

Kum 2020, March thla chawhnu lam aṭang khan Covid-19 hriin Mizoram min nuai ṭan a. Online hmangin a nawl puiin zirna kan kalpui a, online vekin exam a ni bawk. Kan hun tawnin a zir miau loh avangin online lo chu zirna kalpui chhunzawm dan tur pawh a awm lo. Online system kalpui nachang kan hria hi mi ṭhahnemngaite leh kan ram hruaitute pawh an fakawm a. Zirna kawngah hmasawnna rahbi thar pawimawh tak a ni.

Hmasawnna kan tih hian chi hnihin a sawi thei ang - a lang lam leh lang lo lama hmasawnna. Lang lamah chuan Kristianna in kan ram a rawn luh aṭanga hmasawnna kan neih zozai te hi sawi sen a ni lovang. Kan nunphung te, kan eizawnna te, thiamna lamahte, kan incheina , kan in leh lo ṭha tak takte aṭanga ringawt pawh hian hmasawnna leh changkanna in min hual vel a. Kan tunlai Zoram khawvelah ngat phei chuan naupang te aṭangin mobile phone kan kawl a, khawvel kan thlir phak a, kan rilru sukthlek pawh a kaihruai hneh ta hle a ni.

Lang lo lamah hma kan sawn em tih erawh mahni ṭheuh in teh ila. Kum 2020 Covid-19 hri a len hnua online hmang veka zirna leh exam kalpui a nih hnu khan Mizoram chhunga zirlaite leh zirtirtu ṭhenkhat a bikin college level-ah zawhna te ka siam ve a, chuta chhanna ka dawn chu a inang tlang hle a, rinawmna leh dikna chu a tlahniam hle tih hi a ni.

Zirlai zawng zawng kan ṭha ta lo e tihna erawh a ni lo. Hmasawn kan ngaihna lai a rawn lang chiang hle a, chu chu mal tlat nunah hian eng ang mi nge kan nih tih hi a ni. Greek mifing Plato chuan ‘Theory of Forms’ tih a ziah naah chuan thil hmuh theih lohte hi thil tak tak zawk a ni tiin a sawi a. Hmuh phak loh leh hmuh theih loh huna rinawmna te hi kan tlachham tlang niin a lang. Matthaia 15.19 ah, mihring tibawlhhlawhtu chu thinlung aṭanga chhuak ngaihtuahna sualte hi mihring tibawlhhlawhtu a ni a ti.

Eng kawngah nge hmasawn kan ngaihna lai ni ang? A bilhah kan tho lo ta em ni? A lang lamah hi chuan rual kan pawl tawh hle a, amaherawhchu chhungril taka kan nun kaihruaitu hi tunge ni? Kan kristianna in a ken tel tlat dikna leh rinawmna te hi kan incheina mai nge kan nun kaihruaitu tih hi mahniin lo chhang ṭheuh ila.

Zirlaiten kan mamawh chu kaihruaitu ṭha a ni. Sunday sikul aṭanga kan nitin zirna school, college leh University thleng hian Lal Isua nun dan zemawi, kan pi leh pute inzirtirna rinawmna, dikna taimakna te hi kan uar deuh deuh a hun. Hlawhtinna kawng pawh hi heng dikna, rinawmna leh taimakna ah hian a awm kim a ni.

Zirlaiten kan mamawh chu awmze neia zirna kawnga min kaihruaitu a ni. Heng kawngah hi chuan Sorkar hian mawhphurhna lian tak a neiin ka hria. Zawhna leh chhanna kan dawn tam takah hian kan ram hruaitu te, rorelna lo chelh tawhte ah hian zirna kawngah tum mumal an neih loh thu tarlan a ni tlangpui. Zirna (education) ah hian tum mumal tak neiin tun aia nasa zawk hian sorkar hian min kaihruai sela hmasawnna chu kan hmu ngei ang. Kan rama sorkarna chelh tawh tute kha an demawmin an ṭha lo e kan tihna a ni lo.

Mihring nunah hian tum mumal tak neia kan kal loh chuan nunphung a chiri nuai ṭhin a, chutiang bawkin zirna lamah pawh hian tum mumal tak neia chhungkaw pa berin min kaihhruai hi a hun tawh tak zet a ni. Zirchianna kan buatsaiha chhangtu tam zawk chuan Sorkar hi zirna bikah hian tum mumal tak neiin an hmu lo a ni. Bul ṭan nan tlai luat a awm lova, bul ṭan tlai erawh chuan siam ṭhat tur a tam viau thung ang.

Naupan laia in zirtir lo a, puitlin hnua nun dan ṭha tin reng kan inhrilh thar a, hlawhtling tak ni tura kan inbeisei leh si te hi beiseina dik leh inzirtirna dik a ni em?

Zirlaite nun kawng hruaitu hi engnge ni ta ang? Sualna leh hlemhletna tam tak karah hian eng ang mi ah nge kan zirlaite hi kan chher chhuah dawn? Degree ṭha pui pui leh sum leh pai hian kan ram a tidam zo si lo. Degree ṭha leh mark ṭha hi zirlai ṭha teh nan a tlak ber em? Mipuitling kawngtin renga hmasawn tura chher chhuah hi education-in a tum ber a ni, mark hmuh ṭhat ringawt ni loin. Hmasawnna khingbai hi thil hlauhawm tak a ni thei. Langlama hmasawnna leh lang lo lama hmasawnna hi a kal kawp a ṭul.

Eirukna, rorelna dik lote hi ngaihtuahna aṭanga lo chhuak a nih avangin moral reform - rilru lam siam ṭhatna kawngah hian ṭan lak kan ngai hle. Zirlaite pawh kan zirlaiah kan rinawm loh chuan mahni inbum, dik lo taka rorel tute kan huat êm êm te nen hian danglaman kan nei lo ani.

Hlawhtinna tehna chi hrang hrang a awm thei ang, eizawnna kawngah, zirnna lamah sang tak kan thlen chuan mi hlawhtlingah chhiar kan ni thei a, amaherawhchu rilru lama rual kan ban loh chuan zirnna (education) in a tum ber kha a hlawhchham chiang hle dawn a ni. Rilru lama rualbanlo tih hian kan vohbik te sawina a ni lova, mi hlawhtling anga kan ngaih, degree leh nihna ṭha tak nei si sual haw miah si lo, mahni ṭanghma chauh ngaihtuah te pawh hi a ni awm e.

Hlawhtinna lo inṭanna chu rilru lamah a nih avangin rilru dik kan neih theih nan kan inzirtir naah pawh a bulṭhut aṭanga ṭan a va ṭha lehzual dawn em. Mithiamte chuan naupang hi kum thum a lo tlin tawh chuan an mahniah ‘self-concept’ kan tih, an nih tur anga an insiam chho ṭan lai, an theihna, an mizia, an nihphung tur hrim hrim insiam chhoh hun lai niin an sawi a ni.

Mizote hi a tlangpuiin naupan lai aiin tleirawl/ rawlthar hun lai vel hian nunphung leh thu ṭha kan infah hnem hle a, sawt pui ai chuan luhlulna leh intihthinrimna a thlen tam zawk em aw tih hi ngaihtuah tham tak a ni. Naupan lai zawnga thlah dula upat hnua inzirtir hi kan Bible zirtirna nen pawh a inmil lem lo a ni.

Lal Isua min zirtir ang zel leh kan pi leh pute nun dan ze mawi chhawm nung zel a, dik lohna leh hlemhletna malmak a, intlansiakna ṭha leh diktak a kan kal theih theih nan mitin mahni nun ṭheuh in enfiah leh ang u. Zirlaite nun kawng dik tak kan zawh theih nan mahni lakah rinawm ila, nun kawng dika hruai kan nih theih nan hruaitu ṭha tak kan mamawh takzet a ni.

- Zosangliana, MA Political Science, ICFAI University Mizoram