ENGTIN NGE 'MIZORAM ECONOMY MARPHU' KAN SIAM THAT ANG?
Mizoram hmasawnna tur leh a chhunga chengte dinhmun ṭha zawk leh, changkang leh intodelhna awm theihna turte chu politician te chauh ni lovin, sakhaw hruaitute leh mipui mimirin kan ngaihven leh ngaihtuah fo ṭhin. Chutih rualin, Mizoram leh Mizo society damlohna leh chhiatna lai sawi tur hre tak tak kan tamin, a damdawi tur chawh fuhtu leh hretu erawh chu kan tam lo niin alang.
Damlo chuan a natna hrilh nawn fo aiin, a damna tur damdawi a mamawh ṭhin angin, Mizoram leh Mizo mipuite pawhin kan chhiatna leh diklohna lai ringawt ni lovin, tun dinhmun aia a ṭha zawnga hmasawnna tur leh rahbi ṭha zawk kawh hmuhtu leh rahbi chhertu kan mawmawh a ni.
Nimin thil thleng tawh, siam ṭhata koh kir theih si loh leh vawiina thil thleng mek sawi nan leh ngaihtuah nan ringawta hun hmang leh khawh ral tawh lovin, naktuk leh kan hmalam hun lo kal zel tur atana kawng dik leh ṭha zawk, zawh ngam tur siamtu leh rahbi rah tlak siamtu nih ṭheuh i tum ang u.
Mizoramah tu political party pawhin sorkarna lo siam sela, an innghahna leh sawi tam ber ṭhin chu 'Central zem zen' thei, Delhi tlanga kut zu dawh leh thil dil chhuah ringawt mai chu a ni fo mai! Hei hi kan State-in kan ram leilung nena inzawmna nei indodelhna leh hmasawnna kan neih loh vang a ni ber pakhat a, chutih rualin Mizoram chu tlangram chhengchhia, India ram kil khawra awm leh India ram nawl pui (mainstream) aṭanga hla leh inkal pawh zung zungna tura kawngpui leh hmun ram nei ṭha lo 'land lock' an tih ang chi kan nih vangte leh, mahni chawei ber 'buh' tak ngial pawha intodelhlo kan nih vang a ni.
Mizoten kan chaw rin pui 'buh' ah kan intodelh lo mai ni lovin, thil dangah pawh kan intodelhna sawi tur hi a tam lo viau a ni!
Mizoramah tu "political party" pawhin sorkarna lo siam se la, an innghahna leh sawi tam ber ṭhin chu "Central zem zen" thei, Delhi tlanga kut zu dawh leh thil dil chhuah ringawt mai chu a ni fo mai ! Hei hi kan State-in kan ram leilung nena inzawmna nei indodelhna leh hmasawnna kan neih loh vang a ni ber pakhat a, chutih rualin Mizoram chu tlangram chhengchhia, India ram kil khawra awm leh India ram nawlpui (mainstream) aṭanga hla leh inkalpawh zung zungna tura kawngpui leh hmun ram nei ṭha lo "land lock" an tih ang chi kan nih vangte leh, mahni chaw ei ber "Buh" tak ngial pawha intodelh lo kan nih vang a ni. Mizote'n kan chaw rinpui "Buh" ah kan intodelh lo mai ni lo vin, thil dangah pawh kan intodelhna sawi tur hi a tam lem lo a ni!
Chuvangin, "Engtin nge Mizoram Economy marphu" ( economic pulse) chu ṭha zawkin kan phuttir ang a, Delhi drip khai ringawt lo deuh leh kutdawh nun chang ringawt lo deuhvin kan nun chhoh ang a, kan khawsak tâk ang tih hi ngun takin, chik takin, bengsika ngaihtuah a ngai ta. Sorkar policy duang ṭhintute hian Mizo Economist te emaw, Mizoram University (MZU)-a mi thiamrualte emaw, Consultant Agency te rawnin policy an duang ṭhin em? Planning Board tihte chu ruhrel lian tak leh hming ropui tak pu ringawt nge a lo nih a, Mizoram hmasawnna tur leh hmalakna turte chu fing, remhria leh awmze nei takin "planning" a neiin a siam a, chutiang ang chuan sorkarin chak takin development a kalpui ṭhin le? MZU te hi Research and Analysis titute atan Sorkarin a hman ṭangkai thiamte hi a va pawimawh em. He lam hi chu dah thain, hetiang zawng hian hmathlir (vision) leh hmalakna i han nei dawn teh ang.
STATE DANG LEH RAM DANGAH HNA THAWH I UAR VE ANG U!
Philippines ram khi ram dangah hna thawk an chhuak nasa hle a, chung miten an chhungte hnena sum an thawnlet (remittance) ringawt chu, quarterly angin USD tluklehdingawn 11-15 dawn te a tling thei niin, "South East Asia Globe" chanchinbu chuan a ziak. Filipino hote chu Cambodia ramah ringawt pawh mi 6500 vel awmin school, hotel, cruise, library, club-ah music leh zaithiamte thawkin an awm nual. Gulf States - Middle East ramah te pawh hna thawk an chhuak nasa. Ram danga hna thawk thei turin an ram sorkarin kawng a dapin a zawnpui a, dan mumal tak siamin, ram danga hna thawk (domestic workers) te himna tur leh harsatna an tawh loh nan dan ṭha tak neiin ram dangah hna thawkin an chhuak nasa hle a. Chung mite chu an ram economy tiṭhatute zinga mi an ni.
India ramah chuan Kerala state hi ram danga hna thawka chhuak nasain, chung mite chuan ral khat aṭangin In leh lo ṭha tak tak dinin, Kerala state-a ṭhalai tam takin ram danga hna thawh an tum ṭhin a ni, an ti.
Cambodia ram chu mihring maktaduai 16.5 vel chenna leh Buddhists 96% vel awmna a ni a, ASEAN ram 10 zingah a rethei ber zinga hnuaia lama chhiara 4-na ang vel an ni. Buh leh thei chi hrang hrang an ngahin an intodelh viau laiin, sum fai zawnga inhlawhna tur hna a tam loh vang nge, ram dangah anmahni thiamna (skill) phak ang tawk zela hna thawka chhuak, chhungkaw hrawk chawmtu an tam hle. Cambodian hote chuan Korean-hote chu an incheina leh nunphung (fashion, lifestyle)-ah an entawn (immitate)-in, an ngaisang ral ve ringawt lo va, an Korean ṭawng thlenga thiam duhin Korean ṭawng zirnaahte kalin, tawng an zir thiam hnuah South Korea ramah hna thawka kal an tum rilru rân ṭhin a ni. Chhawr ṭangkai tham engkim thiamna bik neih hi a ṭhain, a hlu em em.
Korean missionary te leh NGO's ten "Free Korean Language School" te an dinsakah te kalin, man chawi pawhin Korean ṭawng an zir a, Korea rama hnathawk turin Korean ṭawng Level 4 an tih, a ṭo bul (basic) an thiam a ṭul a, chutianga ṭawng an lo thiam chuan hna hmuh a awlsam bik a ni, an ti. Korea sorkarin Phnom Penh khawpui daia "National Polytechnic Institute" a dinsakah kum tin maiin Korea rama hna thawka kal tum, interview hi Aizawla Assam Rifles Lammuala Mizo ṭhalaiten sipai ṭan tuma an interview ang maiin, a hun lai chuan mi 2000/3000 an awm nawk zel a ni! Chu'ng Korea rama hna thawka kal, ka hriat chian mi 5 vel chuan kum 2/3 hnu lekah in leh lo ṭha tak tak rawn dinin, motor/car te an lei ṭhin a ni.
Vawi khat chu Vietnam khawpui, mihring maktaduai 13 chenna Ho Chi Minch (hmanah Saigon an ti)-ah Pacific-Asian Baptist Federation (APBF) Youth Dept. hmalaknain, Youth Conference-ah ka tel ve ṭumin, Vietnamese ṭhalaite leh mipui mizia zirchian ka duh vangin kar 1 ka cham khawtlai zui a. Ka ṭhianpa Chinese (Taiwanese) pa chu Ho Chi Minch a University pakhatah Chinese ṭawng zirtirtu a lo ni a, amah chuan ka châm chhungin Univ leh College zirlaite'n Chinese ṭawng an zirna hmun leh intawhkhawma ṭawng an practice-na hmun (InterAct Center) hrang hrang pathumah min kalpui a. Coffee Restaurant lian puiah chuan Chinese ṭawng thiam tumte an inhmukhawm ṭhin hi a lo ni a, mi 50-100 te an ni tlangpui ! Eng vanga "Chinese ṭawng" zir intihhmuh chiam mai nge? tih ka zawt nual a, min chhanna tam ber chu, "E, khawvelah Chinese Economy chu a lian tawhin, sumdawnna khawvel an thunun ṭep tawh a, US tih lohvah World No. 2 an ni mek a, nakin kum 2035 chhovah No. 1 an la ni dawn a, sumdawnna kawngah te, an Bank leh Company ah te thawh i duh chuan an Chinese ṭawng thiam chu a ṭangkaiin a hlu em em a ni. Chuvangin tun mai ni lovin, naktuk hun atan kan lo inbuatsaih a ni," tiin min chhang mai ṭhin.
Cambodia ram bikah pawh kum 7 kalta vel aṭangin China chu "Main Investor" rawn niin, Japan leh South Korea an rawn luahlân tak avangin, private school-ah te mimal ang tein "Chinese tawng" zirna siamin, Chinese ṭawng zir an intihhmuh tharin, an uar thar hle tawh a ni. China Company lian pui pui, multi-million leh billion tela investments tihna a rawn lut nasa tawh hle a, chungah chuah hlawh ṭha tak takin a rammi (Cambodian) ngei an ruai duh bik a, nu leh pa tam takin Chinese ṭawng zir uar turin an fate an fuih ṭhin a ni.
Mizoram pawh India sorkar "Look East Policy" ṭhin, "Act East Policy" a lo nih tak hnu hian, Mizoram chu India tan South East Asia ram luhna tura "Kawngka pui" (Gate Way of SE Asia) a ni chho dawn a ni.
Heng Thailand, Malaysia, Singapore te, Myanmar - Thailand - Cambodia - Vietnam - Laos leh China ramte chu tun aṭanga kum rei lo teah, "Super Highway" hmangin Bus leh Relin China hmalakna ropui turu, theuneu lo, mai mai lo "Silk Road : One Road and Belt Initiative" angin kan la inzin pawh sup sup ang a, insumdawn tawnna pawh a la nasain a lianin a la tam hle dawn a ni. Chu'ng hun lo thleng tur atana Chinese ṭawng, Hindi leh Korean ṭawngte thlenga lo thiamte chu thil ṭangkai tak a ni ngei ang. Mimal leh ram leh hnam angin, hmasawnna tura thil zir, hnam dang tawng zir thlengin i uar sauh sauh ang u. Khawvelah miin ṭawng hrang hrang a lo thiam tam poh leh a tan dam khawchhuah a tiawlsamin, hnam dang karah min tihuaisentu a ni thei. Ṭawng thiam tawk loh vangin State dang leh ram dangah huaisen tawk a harsa. Mahni dikna leh thiamnaah ngei pawh "tuai aw" zui mai chhuah a awlin, thiltih a harsat phah ṭhin. Chuvangin, ṭawng chi hrang hrang thiam tam zirte pawh Mizoram Economy marphu siam ṭha turin, a ṭangkaiin a pawimawh a ni.
Cambodia ram bik han en ila: Royal Gov't of Cambodia chuan "Labor Migration for Cambodia, 2019-2023" tih siamin, ram danga hna thawk (domestic workers) a kal turte tan dan felfai tak hnuaiah a kaltir a, kum 2021-ah ringawt chung ram danga hna thawktuten an ram/chhungte hnena sum an thawnluh (remitting) chu USD tluklehdingawn 3 chuang a ni (US$ 1 leh India pawisa Rs 74 vel a intluk). Tunah ram dangah Cambodian hna thawk mi 1,301,609 an awm.
Thailand-ah 1,220,197, South Korea-ah 45,866, Malaysia-ah 23,627, Japan-ah 11,453, Singapore-ah 821, Hong Kong-ah 202, Saudi Arabia-43, China-ah mi eng emaw zat an kal bawk.
Hetianga ram danga hna thawk tura intirhchhuah dawnin, Mizoram-a Lobor & Employment Dept., lamin uluk takin Dan (rules) siamin, kawng dappui ṭhin se la. Mizoram chhunga ṭhalai tam takten chawmhlawm ni duh lovin, chhungte tana mi ṭangkai leh hlu, Mizo society tihmasawntu leh ram tana developments kalpuitu ṭha tak an ni thei dawn a ni. Tun hnai kum 10 kalta vel aṭangin, ram danga hna thawka chhuahvah kan intihhmuh ve ṭan tawh hle a, thil lawmawm tak a ni phawt mai. Chu'ng miten anmahni intodelhna thu mai ni lovin, an chhungte an chawmna leh in leh lo an dinsak thute hriattur a awm fo ṭhin a ni.
Singapore hmuna hna thawk tura kal nu pakhat chu, a fate'n ṭapin an thlah liam a, chuta a fate a hnemna chu, "E, pawisa ka han thawk chhuak ang a, in mamawhte ka lo thawn zel ang che u ang a, nakinah ka lo haw leh dawn a lawm. In leh lo kan din ve dawn a nia..." tiin, mittui nen a thlah a ni. Ram danga sum zawng leh inhlawhfa tura kal chhuakte hian Mizoram an ngaiin, an thlahlel lo a ni bik hauh lo. Hetianga ram danga hna zawn leh hna thawh a ngaih vang chu, keini India ram kan retheiin pachhe si. Chutah Mizoram State lah, India ram State zinga rethei berte zinga mi, intodelh lo, Central zem zen leh drip khaia nung mai mai kan nih vang a ni. Dil kang meka Uchang awm ang deuh kan nih avangin, kan dam khawchhuah theihna tur zawnga kan awmna (comfort zone) chu kan chhuahsan rih a ṭul a ni.
Mizoramah chuan Sorkar hna leh Kohhran hna bak, hna nghet awmze nei taka pension (retirement fund) thleng neia thawhna tur hna (job) siam thei a awm lo va. Company, Industry leh Corporate lian tham kan nei hek lo. Phai Vaiho hna thawh ang chi kan thawk peih rih bawk si lo. Chuvangin kawng ṭha zawk, kawng dang dap a ngai ta a ni.
Kum 2019 Nov. thla khan Myanmar-ah Kale-Kabaw phai pheiah rawngbawlin ka kal a, Tuivar khuaah "Christian and Missionary Allaince" (CMA) kohhranhote buatsaihin "Leadership Training" kan neih tumin, an Biak In bulah chuan Myanmar-a Zofate In (building) sak lo ang taka concrete building-a In sak mek ka hmu a, mit a lain a hmunah ka kalin ka'n bel chiang a, ropui ka tiin, ngaihtuah a tithui vawng vawng.
Tuivar khaw pa chu kum 10 vel Mizoramah inhlawhfa turin a zu kal a, mi ṭhenkhat chuan an lo hmusit ṭha duh vak lo pawh a ni thei e, mahse, tuarchhel takin a theih ang anga inhlawhfa kualin, Vai Mistiri hnuaiah Helper angtein a thawk ve ṭhin a, tunah chuan Cement Ministiri turin thiamna (skill) a nei chho ta. Myanmar a lo kir leh chuan a inhlawhfakna sum khawl hmangin In leh lo a din ta a ni. A va ngaihsanawm tehlul em! Myanmar a kir leh hnu chuan miten an chhawr duhin, hna thawh sen loh a hmu zui ta a ni, tiin min hrilh (Ama In sak pawh pic ka dah tel e-CT). He khawvel hi chu miin thil an tih sak tur ringawta innghat ve ngailo, rilru nei leh tum neite dam khawchhuahna khawvel a ni.
Chuvangin, keini pawhin keimahni chauh ni lovin, kan ram leh hnam din chhuahna turin, vawiinah "thil eng emaw" kan tih ve a ṭul a ni. Pathianin Mizoram leh Mizote malsawm rawh se!
- CT LALRINAWMA