Written by
T.Lalhruaikima
MA Political Science, ICFAI University Mizoram

Saikhawpui (Saitual) Lam Hawi Lawk Ang Aw

Saitual hi thingtlang khaw hlun tak mai a ni a. A ram awmna Mizoram khawpui Aizawl aṭanga khaw chhak lamah Kilometer 74 vela hlaa awm a ni. Tuipui level aṭanga teh chuan ft.2237 (682m) a sangah a awm a, a awmna a tlangsang lutuk lo a, tuipui hlat lutuk a nih lem loh bawk avangin boruak a nuamin sik leh sa pawh a tawk hle a, a khawthleng pawh hi a remin ruahmanna felfai tak nena khawpui lian tak han din nana itawm tak a ni.

British Parliament fanu Mizorama lo awm Miss Lewis pawhin Saitual a tlawh ṭumin, khua an hmu phat chu, “London, London,” a ti chul mai e, an ti. A nuam a ni ang Mizo Novelist hmasa fam L.Biakliana pawhin, ‘A mual mawi leh a kàwn zau nuam, Khawvel pialral ram a ni,' tiin a lo phuah nghe nghe a ni.

Mi thil chik mite phei chuan Saitual ram khaw chhaklamah hian Khawchhak lam thing deuh vek a awm a, a khaw thlanglamah ve thung chuan Khawthlang lam thing chi deuh vek a awm ve leh thung a, chuvang chuan 'Saitual hi Khawchhak leh Khawthlang inrinaah chiah a awm a ni' tiin an lo sawi hial ṭhin a ni. He khua hi kum 1915 khan Dorawta chuan Kristian khua ni turin a lo din a. A kum 100-na te pawh kum 2015 khan programme chi hrang hrang huaihawtin a kum tluan maiin hlim takin an hmang a ni. MNF sawrkarin kum 2008-a a hminga District nihna a lo puan tawh chu kum 10 zet zawt hnua sawrkarna an chan thar leh hnuin kum 2019 aṭang khan District Headquarters tak takah Khawzawl leh Hnahthialte nen a rualin a lo puitlin ta a ni.

Mizorama Kristianna a lo luh ṭan lai vel khan Mizo Kristiante khan tihduhna an tuar nasa êm êm mai a, khaw tinah chuan an chepin an tan khawsak a harsa hle mai a. A khaw dintu leh an lal ni ta Dorawta ngei pawh hi Kristiante vuaa lo tiduhdah tawhtu a ni a, amaherawhchu piantharnate changin kum 1910-ah khan Kristianah a inpe ta a, hetih lai hian Darchhun khuaah ro a rel mêk a ni. Kristiana a inpek tâk hnu hian Bawlhlo leh zurui awm lohna Kristian khua din duhna a nei ta a, tichuan a khaw chhak lawk Saitual hmunah chuan khaw thar, tute pawh zalen taka an chenho theihna tur khua din chu a tum ta a, he a thil tum hi ram pumah a darh chak hle mai a. Kum 1915-ah khaw hrang hrang aṭangin chhungkaw 17-ten he hmun hi an rawn luah ta nghal a, amah Dorawta chuan kum 1916-ah Darchhun aṭanga fin chhoin a awp zui ta nghal a ni.

Saitual hian a hming putchhan hi sawi dan chi hnih lian deuh mai a nei a, pakhat zawkah chuan hmanlaiin tuna Saitual an tih tak velah hian Sai hi an chetla nasa ṭhin hle a, tuna Saitual North Presbyterian Biak In kawt aṭanga Rulchawm kawn thleng khian sai kawngṭum (saitluang) hi a awm ruah ṭhin a, hetiang taka sai chettlatna ram a nih avang hian Saitual (sai tual chaina) tih hming hi phuah a lo ni ta a ni an ti.

Sawi dan dang lehah chuan kum tam tak liam tawhah khan Saitual hmun velah hian Mizo hnahthlak hnam chi khat (hmar unaute zinga mi nia rin) ‘Saitual’ tih hnamho an lo cheng tawh ṭhin a, chung mite hming chawi chuan Saitual tih hi a lo piang ta niin an sawi bawk a ni. Eng zawk hi nge dik zawk tih chu hriat theih ni tawh chiah lo mah se, thil chiang tak erawh chu he hmuna khua an din khan ‘Saitual khua’ an din ni lovin ‘Saitual hmunah’ khua an din tihna zawk a ni. Tichuan, chu khua chuan a awmna hmun hmingchawiin Saitual khua a lo ni ta a ni. Tin, Dorawta’n khua a din hma pawh khan cheng chu an lo awm tawh ṭhin bawk.

Saitual Khawtlang nun tinuam êm êmtu nia an sawi chu an ‘Lenglai Pawl’ te chu an ni. He pawl hi kum 1920-ah khan din a ni a, hun eng emaw chen a kal hnuah ‘Ṭhalai Pawl’ tia thlak a ni leh ta a ni. He pawl hi val upate'n an kaihruai a, lungrual takin engkim an thawk a, khawtlang hruaitu lal leh upa leh mi harsate tan a thlamuanthlak hle ṭhin. He pawl avang hian Mizote thalai leh khawtlang nun kaihhruaina pawl lian tak pakhat Young Mizo Association (Y.M.A) te pawh nei loin an khawtlang chu lungrual takin hun rei tak an kal a, Kohhran hruaitute leh khawtlang hruaitu lal leh a khawnbawlte nen thleng chuan thukhat vuain ro an rel tlang vek ṭhin a, khawtlang hnatlang pawh ko se Kohhran lamah remchan lohna emaw Kohhran hun pawimawh dang a lo awm a nih chuan an ṭhulh leh mai ṭhin a, mipuite leh Khawtlang hruaitute leh Kohhran hruaitute chu an inzahtawn hle ṭhin a ni.

Khawtlang inrelbawlna chu felfai tak leh rualkhai takin a kal chho ta zel a, kum 1954 a Mizo lalte bân an nih aṭang khan khawtlang hruaitu tur Village Council (VC) chu neih nghal a ni a, chutiang chuan khawtlang inrelbawlna chu kalpui chhoh a ni ta a ni. Khuain changkan lam a lo pan zel a, a chhunga cheng pawh an lo tamin an lo pung ve ta zel a, khawtlang inrelbawlnate pawh a lo inher danglam ve zel a. VC area khata awm reng chu a tawk zo tawh lova hriatna a lo lian nasa ta êm êm mai a, inṭhen darh duhna a lo lian chho ta hle mai a, rawtnate thlen ṭhin a ni a. VC khat inrelbawlna hnuaia an awm leh ren rawn ṭhin hnuah kum 2015 aṭang khan VC area khat chu VC area thumah ṭhendarh a lo ni ta a ni.

Lungrual loh avanga inṭhen ni hek lo le, hmasawnna chak zawk leh changtlung zawk duha inṭhen ta na chu an pheikhai a la rual ṭha fu mai. Mahse, thil langchiang tak erawh chu VC area khat kha VC pathum nei an lo nih takah chuan hmasawnna laichhuak thiam bik riaute chu a awm theih ngei ang tih hi a ni a, mahse hnufual bik nih an duh lo a ni chek ang chu, nge ni a an khaw piankenin a zir hrim hrim vang zawk ni dawn ni, anni hi a ziding ber chu an nih hi tihtur vek mai an ni.

Pathian thu nena din a lo nihna vangte pawh a ni ang, Saitual khua hi an lung a rualin an hmun a ralmuang bawk a, an muang mah mah ang em tih theih chang a tam ṭhin reng a. Fam L.Biakliana’n,

“Aw Saikhaw zopui, tlangnuam leh duhawm,

I mawina leh i par rim tui, hlimin I fate'n kan lawm”,

tia hla thu mawi taka a lo remkhawm tawh nemngheh tum ni awm fahranin an ṭhalaite chuan, Saikawipui (Saitual) chu chhuahsan an hreh lutukna lamah midang an um pha lo ang tih chu vèn ngai zawk a ni. Mahse, 'Hmasawn tum lo zawngin hma ka la dawn e' ti zawng an awm chuang hauh lo thung.

Mizoramin kum 1972-a Union Territoty (UT) a lo hmuh tak aṭang khan a hmaa Aizawl D.C hnuai veka awm ṭhin Mizoram chu District pathum- Aizawl District M.L.A bial 28, Lunglei District M.L.A bial 7 leh Chhimtuipui District M.L.A bial 5 ahte ṭhen a lo ni ta a. Tichuan Aizawl District chu a len em avangin ṭhendarh duhna a lo awm a, hetah hian kum 1974 a Pu K.B Gurung-a Development Commissioner Mizorama alo zin hmasak ber ṭumin Saitual District dilna chu thehluh a ni a, chutih hunlaia Mizoram Chief Minister Pu Ch.Chhunga hnenah pawh Area tur Map-te thehlutin District Headquarters dilna thehluh a ni bawk a, amaherawh chu rokhawlhna eng emaw vangin pek an ni ta rih lo a. Sawrkar inthlak chho zelah pawh District Headquarters pawimawhna leh Saitual awmna hmun nen han en pawhin Mizoram tan pawha a pawimawhzia hriain hma an la chhunzawm reng a, hmasawnna hmel hmuh tur awm lo mah se tawpsan an tum lo ti ila kan sawisual kher awm lo ve. Tichuan kum 2019 khan Khawzawl leh Hnahthialte nen District pathum chiah Mizoramin a neih lai aṭanga District Headquarters lo nawr tawhtu chuan a pakuana emaw sawmna emaw ni turin District Headquarters puitling chu a lo nei ve ta a ni.

Kum 2019 aṭanga Sawrkarin District Headquarters puitlinga a lo hlankai tak aṭang phei kha chuan chu Saikhawpui Khawtlang chuan hmasawnna hmelthar hmuh châkin hun leh ni a chhiar a, chutia hun rei tak aṭanga an lo thlakhlelh leh an lo sual chu a tak ram a lo thlen takah chuan, tam tak tan phei chuan lawm avanga zuan tawr tawr maite pawh a chakawm ve ngei ang le. Mahse an kum a lo uai ve tawh nen District an sual lai ang ngawt chuan an lo chak ta bik lote pawh a ni ang, an nghak rei tawh lutuk nge an sual har tih erawhin sawi lan a hlawh êm êm lem lo, lawmna hun a ni tlat, hnuk ulh ṭeuh han hmuh erawhin lung a tihnur pha miah lo mai. Chu an lawmna hun chuan rah ṭha chhuah zel se la tiin beiseina nen an thlir a, kawng tam takah hamṭhatna an dawng ngei ang tih an ring a ni. Hmasawnna hmel an la hmuh ngai loh chuan hmuh theihin Saikhawpui chu a tuam vel mek a ni, mahse chak taka hmasawn an han tum vei nen, Khawvel pumah hripui runthlak zet mai a lo leng ve vei bawk nen, tum ang ngawt chuan hmasawnna hmel hmuh theih a lo ni ta bik lo a. Chutihrual erawh chuan District hnufual ber nih erawh an hlau hle a ni. An hmuhhmaih nge an kalpel zawk ni ang tih ngaihtuahnate an nei fo ṭhin a, an demawm loh e, District Headquarters chu sawi loh Mizoram meuh pawh State puitling a nih hma aṭanga felfai taka khawtlang lo inkaihruai ṭhin khua kha an ni tlat a, Saitual khua chu.

- T.Lalhruaikima, MA Political Science, ICFAI University Mizoram