THEIHTAWP CHHUAHIN (Lehkhabu chhuanawm)
“Theihtawp chhuahin” tih lehkhabu Prof .JV Hluna ziak chu a lo chhuak a, Kum 2021 ah published a ni a. He lehkhabu hi Mizo version, a sub tittle ah “An Autobiography of professor J.V Hluna” tih ani a. Fraser Media and Publication Kolkata/Guwahati/Mizoram a chhut a ni a. International Standard Book Number(ISBN) a ni a, Pagination in I-V a luah a. Tin paper-a text hian pages 226 a luah a, Bibliogaphy nen pages 230 a ni a, thlalak leh citation chi hrang hrang hi pages 15 a awm bawk a ni. A bu pum hi part 18 laiin a ṭhen a, Rs 350 man a ni. A publish paper quality a ṭha (Brustro paper ) a hmang a, a zang heih mai a. Mu zangthal chung pawn ken hahthlak loh tak a ni. (A ziaktu Prof. J.V Hluna hi Buai tirh - MNF-ah te pawh a lo ṭang ve tawh a. A lo chhuak leh thuai a, lehkha a zir zawm leh ta a. Author hi zirna lamah a tih ṭhat avangin a education career pawh a ṭha a, Class III aṭangin Scholarship a hmu a. A inzir puitling ta hle a ni. Thil tam tak hnam tana thil ṭha duanna kawngah tha a thawh hnem em em a. Chu'ng chu he lehkhabuah hian tlem azawng a ziak a, a bu puma a ziah zawng zawng chu kan sawi seng lo vang, a pawimawhzual chauh kan sawi thei ang a. A chipchiar hre duh chuan chhiar mai tur a ni.
Mizo hunpui inthlak leh zirna indinna kawngah chuan a ziaktu hi a kila lung ṭangkai a rawn ni chho ta zel a. Rambuai lai thim chhah tak hnuaiah leh ṭampui laia a lehkha zir chhoh dan han en hian a rothapzia hi tunlai ṭhangthar tan leh ram muanga lehkha zir ho tan chuan chona ropui tak min pe thei a ni. Rambuai thim chhah laia inhlawh chawpa a zir tum tlatna chu a hlawhtling chhohna a ni. A sakruang en mai ai hian a rum a, Shillong kawnga a accident ṭumte hi a bei sek ve hle ka ti. Pachhunga University-a a thawh hnu hian, kum 1975 in P.C party a zawm a, candidate te a chan lehzel avangin MLA-ah PC ticket-a thlan tlin a lo ni lehzel a.
Tin, Aizawl college din ṭanna turah pawh akul ataia lo awmin a ṭang chho leh ta a. Zirna kawng lamah a bei nasa bawk a, college dinna lamah pawh bulṭantu, a ṭangkai viau reng a ni. Tin, a zir chhoh dan, research a beih dan pawh a ngaihthlak nawm a ni, heng a chanchin leh pawla a inhman chhoh dan hi Historical Research atan pawh; ram pum tana ram chanchin pawimawh tak a ni. Zirlai tan case study/focus writing thlan tur a tam mai.
Hrangbana College dinnaah phei chuan a bul tumtu leh hmahruaitu a ni. Heng a beihna te, a bul ṭannana a sum sponsor-tu tur a zawn dan te, Sponsore tu tura Pu Hrangbana a rim thluk dante chu tunah chuan history ngaihnawm tak a lo ni ta a. Tin, Hrangbana college pawh hian an library ah hian a collection cell siam hial chiah ka ngai a, a nih loh pawn eng cell emaw momento pek chu a phu hlein ka hria. A bul teah chuan Pu K Liantuala nen an han ṭan kha a ni a.
Hei mai a la ni lo. T. Romana College din tur pawh chuan bul ṭantu a ni leh a. Kum 1992 kha a ni a, pawl 12 a la awm lo va, Pre Uniiversity tih a ni a. T. Romana inah May 6, 1992-ah class ṭan a ni ta rawih a. Lalzara colney chu clerk atan lak a ni a. Governing body dinin Pu Saikapthinga (Ex Min.), Dr K Kapṭhuama te, Pi Lalziki Sailo te, V.C President Pu Lalthuama te, Pu Laldosanga te, Prof J.V Hluna te chu member hmasa ber an lo ni ta a ni. Affiliation neih theih nan Librarian turin F. Lalenga MLISc an hawh a. Affiliation an neih theih mai loh avangin Exam chu Aizawl West College pawhin room an la nei zau lo va. Dawrpui Vengthar Hall ah ṭhuthleng hawh khawmin an exam ve mai ṭhin a ni. Zirtirtute pawn exam ven hlawh lak tur an nei ngai lo a ni.
Acting Principal Pu Remkunga'n, ka tar tawh tiin chawlh a duh tlat si a. Prof .J.V Hluna chu principal hnaah 30/10/94 ah a chho ve leh ta a. Prof J.V Hluna chuan Affiliation chu a ngai pawimawh em em a. College Development Council hnenah dilna a theh lut nghal a. Affiliation chu an hmu ta thuai a. Defigit pawh Principal a nih chhungin a nihpui hman a, kum 2001 MZU a lo pian khan University lamah a kalsan ta a ni. Helaia lehkha zir duh zawng zawng zir theihna chance an pek hi a hlu a, zir duh sawrkar hnathawk te, zir duh inhlawh ngai te, class kal hman lo zir duh site an phalsak hian mi tam tak dinhmun sangah a vawrh ve a, tam tak lehkhathiamin an chhuak ta a ni. A Principal hun lai hian T. Romana College hian a ropui lai a nih hmel e. 1999-2000 Ssession ah chuan Student enrollment chu 1952 a ni.
Quarter Guard Laipui a zawng - 8 : Assam Rifles Quarter Guard-a Laipui upa tawh tak mai inhung ṭhin chu eng emaw aṭang khan a bo daih mai a. ‘He laipui hi J Shakespeara te chuan Waterloo-a Napolean-a hun an hmanho kha a ni thei hial ang’ a ti a ni. India Sepoy Munity buai vak avanga Chittagonga tuipuia an thlak kha an la chhuak a. Kum 1899 vai lian khan an la chhuak a. Darzo kulhah hungin Aizawlah an rawn seng phei zel a, hei hi AR Quarter Guard kawtah an dah chu a bo ta daih mai a ni. 1St AR Kum, 2003-a an insawn a, a rawn thlaktu 8th AR khan laipui lem, a dum an rawn hung thung. 1St AR Aizawl aṭanga Manipur Kamjore-a insawn chu Prof JV Hluna chuan a chhui zui ta a. Subedar pahnih Lalrongura leh Lalfinga te chu a phone a, laipui awmna a zawt a. Sub Lalrongura chuan an pem rualin an phur chhuak a, Manipur-ah an dah thu a sawi a. Prof JV Hluna Chuan Manipur sawrkara thawk Pu Vanupa Zathang IPS IGP a phone a. 1st AR an commanding Officer hnenah he laipui hi Mizoin kan hlutziate a hrilh a. Aizawla dah let leh kan duh a, a rem em tih te lo zawt thlithlai turin a chah a.
1st AR in kum thum Manipur-a an awm hnu kum 2006 khan Nagaland Tuensang ah an insawn leh a. Tin, Sub Lalrongura hnen aṭangin an awmna apiangah an hnuk a, a rit bawk si a, an buaipui hle tih a hrilh bawk a. INTACH Mizoram Chapter in Assam Riffle Director General hnena an dilnate, Chief Minister-in Union Home Minister hnena a ziak pawh Assam Rifle Director General chhanna ang thoin, “Assam Rifle Trophy a ni a, First AR-in an hnuh kawi peih loh hunah Shillong ah, AR Musium-a dah tum a ni," tihte Pu Ngura ka aṭang chuan an hre ta zel a. Laipui lo pawh thlalak hlui leh documents te an neih ṭhatziate a lo hrilh a. “1st AR hi Aizawla insawn leh tura Central-ah in nawr theih chuan a ṭha ber ang, an Document leh thlalak hluiho hi Mizoram tan a hlu hlawm hrim hrim a ni,” a ti a. (INTACH-Mizoram chapter) in Aizawla insawn tura a dilna pawh a hlawhchham zel si a. INTACH chuan Tuensang hmuna kala laipui leh thlalak hlui leh documents dangte thla la a, copy theih theih copy turin Prof. JV HLuna leh Dr. Vanlalhruaia te an ruat ta a ni. Sub. Lalrongura'n, an CO chu Mizo makpa, a nupui chu Bawngkawn mi a nih thu a sawi a, a hming leh address kimchang a hre si lo va. Prof. JVHluna chuan Bawngkawn nula Sipai pasala nei a va rin zawn ta a, Pi Kawlhmingliani fanu Dr Depi Zohmingliani a lo ni a, a pasal pawh Col. Hemanta Rangina a ni tih a hre thei ta a. Pi Kawlhmingliani'n a fanu phone-no. a hrilh a, Prof. JVa chuan a phone nghal a, an awmna hmuna zin a, laipui leh document dangte ena zin a duh thu leh an rem tih leh rem tih loh zawt turin a ngen nghal a. Dr Dipi Zohmingliani chuan a pasal a biak hnu chuan rem a tih thu a rawn sawi a, mahse direct-a biak erawh a duh loh thu leh, “Adjutant leh Sub. Major be zui rawh se," arawn ti a. Adjutant leh Sibudar Major phone no. a rawn pe a. Prof JV Hluna leh Dr. Vanlalhruaia chu khaw vawh vanglai, January 26, 2012 Republic day ni tak khan Tuensang panin an chhuak ta a. January 27 zanah an thleng ta a. 1st AR chuan Officer mess-ah VIP khualin an lo thleng a ni.
Aizawl an lo thlen lehin 23 Sector AR DIG Brig.SP Rawat an kawm zui a. Built Heritage list an tih mek Colonel period building la ṭha zinga Quarter Guard Loch house leh AR Officer Mess a tel a, a hmun ena thlalak leh teh vel an dil a; mahse Home Ministry thu lo chuan a tih theih loh thuin a chhang a. Mahse Union Home Minister Pu Chitambaram a lo zin a. A hnenah Mizoram CM chuan, “Mizo ta a ni kan ti lo va, AR enkawl thovin Aizawlah awm se kan duh a ni. Assembly House-ah meuh pawh resolution kan pass a, kan ngaipawimawh a ni," tih a lo hrilh chuan Pu Chidambaram-a chuan phalna a pe ta a. DIG Brig Rawat-a chuan a la turin sipai rual Tuensang-ah a tir a, May 5, 2012 khan an thleng chho va, a tukah laipui chu puana tuam vekin, May 2, 2012 ah Tuensang aṭangin Motorin an phur a. May ni 10, 2012 khan Aizawl a rawn kir leh ta a ni. CM zin chu May ni 20 ah a hman dawn em? tih Brig.Rawat leh Intach Joint Committee in an zawt a, a lo remchang leh hlauh a. May 12, 2012 zing dar 10:30-ah Quarter Guard kawtah Waterloo Canon Laipui chu dah a ni leh ta a ni.
Chapter 10 Central University tur a beihna: Prof J V Hluna hian a experience atangin State University leh Central University inthlauh turzia a hmu lawk vek a, a beih dan pawh a ngaihthlak nawm hle a ni. PV Narasimha Rao Priminister a nih chhung (1991-1996) a Mizoram sawrkarin State University din nan Rs 4 crores ngawt mai an dawng a. Mahse University lam hawi zawngin sum an hmang si lo. PWD, PHE, Power Deptt ah an bel zo vek a. Kan ram roreltute lo makzia a lang chiangin, mipui pawh kan pianthar a ngai viau a ni. Tichuan, Prof. JV Hluna (1993-98) MLA a rawn nih khan Session-ah pawh a lo auchhuahpui tawh a. Planning Commission Vice Chairman Prof Madhu Dandavate kha Delhi ah, sum hman dan leh UTC te dil a, hman dan a dik lo a nih chuan Instalment dang sunction tawh lo tur thlengin a lo ti tipui a. A dik lo ngei a, grant chu an pe zui ta lo a ni. Prime Minister ah IK Gujral-an, Deva Gwoda a rawn thlak (April 1997-March 1998) chhunga Aizawl a lo zin khan, Dr Thansanga’n a lo hmu a, “State University chu kan zo lo va, Central University ngei min pe rawh u," tih chu a lo fah leh a. Brig T. Sailo ho khan CENTRAL University dilna Committee hmingin an lo thehlut bawk a. Khata ṭang khan Central University tura processing chu a kal thei ta chauh a ni. March ni 16 .2000-ah Mizoram University Bill chu Parliament chuan a pass ta a. Act of Parliament (Act 8 of 2000) niin 2nd July, 2001-ah rei tak an lo nawr ngat ngat tawh, Mizoram University (Central) chu Aizawl ah hawn a ni ta a.
1. Vice Chancellor ah–AK Sharma
2. Registrar ah–PC Lawmkunga IAS)
3.Finance Officer ah–Vanlalhluta IA & AS
4. Controller of Examination - Prof Lalkima (captain)
Tin, Chapter 11 ah hian Kum 1975 Indira Gandhi Emergency puan kha ngaihthlak nawm tak mai a awm a. Mahse tunah chuan kan sawi seng rih lo ni se.
BAIRABI Hydel Project (Chapter12,) (Feasibility Survey Report) an lo beih nasatzia, chhunzawm a nih tak loh lungchhiatthlak tak mai hi han sawi leh hram ila. Prof JV Hluna chuan ni 18.3.1994 khan Mizoram Assembly Session ah Bairabi Hydel project tihpuitlin dan tur kha a move leh a. Hetah hian Bairabi Hydel Project Megawatt 160 pechhuak thei tur Survey leh feasibility zawng zawng, NHPC leh NEEPCO etc ten an survey report chiang takin Assembly ah hian a rawn pharh a. Tlawng hi khuap ta ila Development hmathlir leh Inland Water transport-in hlawkna a rawn thlen tur thlengin Survey chipchiar tak neih zawh tawh a nih thu pawh document leh survey report volume thlengin a sawi a. A ngaihthlak nawm miah miah hle a. Ka rilru chuan heng hun lai hian tu nge rorel tih a zawt nghal a ni. Kan ram hian Development a duh tak tak a nih chuan he project hi kan la chhunzawm leh nge nge chu ka ring. Tin, Tuivai 240 Mega watt tichhuak thei tur survey tawh te pawh ngaihtuah leh ngei chi a ni. A dang pawh a tam mai a, a bu lamah chhiar mai ni se. Bairabi Project hi Central lam pawh khan tihpuitlin ngei an tum a, Union minister (Power and Energy) ABA Ghanikhan Choudhuri-a khan FOUNDATION a rawn phum daih tawh a. Hemi ṭum hian Delhi leh Aizawl aṭangin journalist mi 11 lai an tel a ni. Investigation Report hi Volume ruk (6) laiin an chhuchhuak (compiled) a. Volume 6-na hian Inlan Water Transport (feasibility)chungchang a sawi a. Heng an lo beihna zawng zawng hi Prof. JV Hluna'n Assembly-ah present/pharh reng si hian eng ngati nge chhunzawm a nih loh…tih zawhna, pawi tihna leh mak tihna rilruah a lo lang ṭhawt ṭhawt mai a nih hi. Brig. T. Sailo tan tak mai khan a va han thin natthlak dawn tak em tih leh, a nupui Pi Siami nen mittui tla zawih zawiha “Khi'ngte khi Mizoram chhunga mi a ni hlei nem…tun thleng thlenga...Electrict eng neih ve loh hi a zahthlak,” tih media-a mite kha rilruah a rawn lang bawk a. Thudik ram history hriat nan chhiar mai la, Assembly-a paper pharh ngat a ni a, inpuhmawhna a tam a, social media/platform dang aia rin zawk tur a ni e.
Chapter 6 In MACT Act lo pian chhuah dan : Kum 1983 ah Sialsuk daiah Mizoram Bus a accident a (ZRX 85), Sialsuk hote mi 17 an boral a, hliam 27 an ni. Heng Mizoram accident claim hi Shillong ah a ziaktu hian Ukil Jarin-a hnenah claim a tum a. Mahse court jurisdictions huamchin khan state hran a nihna avangin a theih loh a, hei hian state inneih a ṭulna a keng chho ta a, Jarin chu memorundum a ziahtir a, Government hnenah Prof. JV Hluna chuan a thehlut ta a. A copy pawh CM leh C Thangmawia President PUCL (People Union For Civil Liberty ) hnenah a pe ta a, Pu Thangmawia leh Prof. J.V Hluna chuan Law secretary P.Chakrobartry hnenah a thlen a, ani'n state dang dan ena zir chungin draft a siam ta a. "The Draff Mizoram Motor Accident Claims Tribunal Rules 1988 Notifications" a tichhuak a, Mizoram Gazette vol XVII, extraordinary Issue No 50 dt 14.4.1998 pages 15 ah chhush sni a.He draft Rules hi Pu Vanhela Pachuau ( Secretary to the Government of Mizoram,Transport Dept hminga chhuah a ni.
Sawiselna leh siam that ngai lai te tihfel hnuah STV 16/80 the 18 July 1988 angin The Mizoram Motor Accident Claims tribunal Rules 1988 notification chu a lo chhuak ta a, Mizoram Googette, Vol XVII extraordinary Issue No 84 Dt.18/7/1988 pages 1-6 ah chhuah a ni ta. P Chakrouarty chu Presiding Officer hmasa berah a ṭhu ta nghal a ni. Sialsuk Accident te pawh khan he dan hmang hian compensation an claim a, an hmu leh ta nual a ni.
Chapter 7 na MLA a nih laia a thil tih te: MLA a han nih khan Sairang tui lak Chaltlang lam rawn a ni. Pipe malte rualin PHE Estimate a siam tir a, thir pipe in a la a, khaw luah zonal tank an siam ta a ni. Sihhmuiah Matu hnam a hlang deuhin an awm a. Lusei ṭawng hmang vek an ni bawk a, LAD Minister Pu Rualyapa hnenah dilsakin V.C hranin an ding ta ani. Kum 1993 aṭangin Rangvamual leh Phunchawng Kohhran a dinpui hi bial hran an ding leh a. Vaivakawn bialah an awm ta a ni. A ram chu Chaltlang ram an ni si a, Chaltlang VC hnuaiah an awm tlat a. Vaivakawn Pastor Rev.Robawra'n a bial a. He kohhran indang tharah hian kawng siam Bihari - dumka pakhat leh Mizo nuthlawi pakhat hi Hunthar veng kohhran leh Middle sikul a siamsak a, Hunthar hi lei tlahniama inhmun nei ta lo chhungkaw 17 lai mangang, CWC (Central Warehousing Corporation) Godown Area ah tu m'a phalna la chuang lovin an sawn lut a. State sawrkarin chhuak turin an nawr reng a, Town Administration Pu Lalmuana'n, "JCB-in ka rawn nawr chhe vek dawn," a ti a, mipui mangang chu MLA hnenah an tlan a. Pu Lalmuana chu a phone a, "Ka lo awm ang a, JCB chuan min rawn nawr hmasa ber dawn nia," a ti a, a zuzi ta a ni.
Thawhlawm an thawkhawm chu Rs 3000/- an tlin a, Food Minister be turin an ngen a, Delhi CWC Mananging Director nupui chu Zawlnuam mi, Zami a ni a, reception counter ah a ṭhu a, Pu JVa chu intercom in a biaksak a, Director chu a fel em em mai a ni. Mizoram sawrkarin inhmun a pek hma chu CWC compound-ah hian an awm a phalsak a ni, tiin a ziak a, an awm hlen ta a ni.
Zotlang H/S leh Sakawrtuichhun Provincialise a ni bawk a. Sevenday Hospital Sarkarh reimbursement tihtheihna tur phalna pek bawk an ni. Luangmual tlangsanga tuizem lian dahte, Zonuam Middle School din a ni ta bawk a, Vaivakawn Bazar sak a ni a, PTC Lungverh bula lungpui lian hal darh a ni bawk.
Heritage INTACH : Pu J.V Hluna hi Intech Mizoram chapter ah hian life member a ni a, INTACH Mizoram chuan building hlui hman laia saphoin an lo sakte chu an humhalh a, chuvangin building chu ṭhiah lohvin vawiin ni thlengin, a ngaiin an ding thei a, an hnathawh hi a pawimawh em em a ni. Chu bakah Mizoram chhunga hmun pawimawh Cultural Heritage te chu an humhalh tlat a. Vawiin ni thlengin tihdanglam lohin a awm thei a ni. Heng hi world Herritage-in a tum bulpui pawh a ni. Tlabung dakin leh Police post kum 1972 vela din pawh a lo ding chho ta zel a ni.
Concluding Kan sawi vek seng rih lo va. Chapter tam tak kal kân pawh kan nei ṭeuh. Ram thianghlim zin –4, Chrismas Taiwan ah -5, Mizoram Motor Accident Claim Tribunal (MCTA Act. 1988)-6, MLA-a a hmalakna te -7, Intach Mizoram Chapter -8, YAMC lopian dan-9, Inner line regulation -13, CYMA hnena Lehkhathawn-14, Politic lam tlem - 15, Zoram ni 2008) Ram hmasawn nan a Kohhran hna thawh 17, India Union hnuaia Mizoram kan luh dan -18, A vai hian kan Ram history (fact and figure) veka a sulhnu leh hmalakna a ni. Tin, Brig. T. Sailo Ministry ah MLA-a awm kha a ni a, thil an lo ti nasa hle mai. Ram vei Politician tan chuan chhiar ngei ngei tur a ni. Ram History hre vak lo tan Assembly hall-ah ṭhut ve ngawt chi a ni bawk lo.
- C. Vanlal Ruaia