TAWNG IN BARH LUIH CHUNGCHANG HI NGAIHTUAH THAR LEH ANG U
Ṭawng hi ram lakna ṭha tak a ni
History-ah inawpbehna tam tak a thleng tawh a, chung ang thlir let chuan a awptute’n an tum chu anmahni hnam thil nghet taka an awpbeh te ah tuh a ni. Chutiang atana ṭangkai em em chu an ṭawng hi a ni.
ELT zirlaibu-ah te pawh hian a phenah English ṭawng chungnunna leh hlutna chu a laimu a ni a. ELT chu English Language Teaching tih a ni a, English ṭawng pianpui lo tana English zirna a ni. India ramah pawh kum 1980-ah zirna huanga dah a ni.
French Revolution hma pawh khan a ni a, Occitan ṭawng kha hman tam a ni a. Mi tam zawkin an hmang a, chu chu Romance language an tih zing ami kha a ni. (Romance language an tih chu Vulgar Latin in a hrin chhuah ṭawng ṭhenkhatte an ni a, Indo European language family ami a ni). Hemi bakah hian regional language hrang hrangte kha an hmang a. Kum 1789-ah French Revolution a lo thlen pawh khan mipui zawng zawng zinga 50% chiahin French ṭawng an hmang a, kum 1871-ah te pawh mipui zawng zawng hmun li-a ṭhena hmun khat chiahin anmahni ṭawng (native/ first language) angin an hmang a ni.
Heng hun laia French hmangtute hi khawtlanga mi lian, mi hausa leh roreltute hi a ni a, heng te avang hian lehkhabu tam tak French ṭawnga ziak chu mi nawlpuiin an chhiar thei lo a ni. Amaherawhchu, Revolution-ah khan regional languages chu tih bo telh telh a, French ṭawng chu an ram ṭawnga hman chu an tum ber pakhat a ni a; chu chuan hnam hmangaihna nasa takin a ti alh a, ṭawng hrang hrang an hman lai aiin an inthurual a, an chak zawk bawk a ni. Hei hian ṭawng pawimawhna a tilang chiang hle a, ṭawng thuhmun hman chuan inlungrualna a paw chhuak tih pawh a kawhhmuh bawk a ni.
Tunlai thil awmzia
February ni 3, 2022 khan Union Home Minister leh BJP hruaitu ni bawk Amit Shah chuan Uttar Pradesh state-a Loni, Ghaziabad district-a inthlan campaign a neih naa a thusawiah chuan North East state 8 te ah pawl 10 thleng Hindi subject chu zir ngei ngei tur (compulsory subject) a nih tur thu a sawi. Hindi chu 'language of India' a nih thu a sawi bakah khua leh tui tin te chuan inbiakpawh nan an hmang tur a ni a ti a. North East state hrang hrangte’n duhlohna an sawi chhuak a, Mizoram aṭang pawhin YMA an ṭawng chhuak a, sawrkar laipui chet dan hi ṭha an tih loh thu ziaka thehluh an tum thu an sawi.
Tluangtea, General Secretary chuan, “He thil hi ngun taka ngaihtuaha sawiho ngai a ni,” tiin The Hindu palai a hrilh a; hetiang huna sawrkar laipui hriat thama an ṭawnga duhlohna an lantir hi YMA an fakawm takzet a ni. Anni in aw chhuah lo se chuan Mizoram pawnah chuan theh hmeh ang mai kan ni dawn si a.
Zalen lo tih inhre lo khawpin kan mit a del em ni?
Kan duhthlanna hmang thei lo khawpa tih ngei ngei ngai thil a nih chuan rah beh kan ni tihna a ni a, hei hi a pawimawh lai chu a ni. He thil thlengah pawh hian kan ngawihna hian kan hriat lohna a tilang a tih theih awm e. Rah beh min tumna hmanrua a ni tih hria i la kan ṭawng talin kan phun luai luai awm si a. ‘Hindi thiam te chu a ṭha alawm’ kan ti mai a, mahse thil ṭha awm taka min phuar beh hi an tum a ni thei ang em?
North East state dangte pawhin optional subject-a dah chu an pawi tih loh thu an sawi a, ‘compulsory’ lai tak kha an helh lai chu a ni. An thlir hi kan thlirpui ve phak lo a ni mahna.
Plato-a philosophical concept pakhat “Allegory of the Cave” a puk chhunga tangte nen khan kan inang mang e. Puk chhunga tang ho pawh kha an thil ken hlimthla kha a tak tak emaw an ti a, puk pawnah khawvel tak tak a awm a ni tih an ṭhianpain a hrilh pawh khan an awih lo a nih kha. Keini nen hian inanna tak kan nei a, kan hmaa chhawp hi kan tana ṭha tur tak tak emaw kan ti tlat a, he puk aṭang hian chhuaka ngaihtuahna kan sena kan zirchian loh chuan he puk pawna khawvel hi kan hre ngai lo vang a, kan hmu thiam ngai hek lo vang; puk pawna mite chuan min bum min bum mai dawn a ni.
HINDUTVA BAWK A NI THEI EM? Thil reng reng hian chhan leh vang a nei ṭhin a, a hrin chhuah chauh thlir chuan a khingbai a, thiam zawk thiam loh chantir mai a awl ṭhin. Sawrkar laipuia rorelna fawng vuan mek BJP hian kum 1989 daih tawhah khan Hindutva hi an thurin (ideology) pakhatah an lo nei tawh a. Anni chuan Hindutva hian Indian hnam rilru, hnam hmangaihna ai a awh an ti a; amaherawhchu, hnam han tih hian an rilruah chuan Hindu sakhua a kawk tlat hi a buaithlakna lai a ni a, sakhuana hi kan buaina a nih ber mai chu.
Hnam leh sakhuate hi thil hrang daih nia lang, mahse thuk taka inzawm si a ni a. India leh Pakistan partition te kha ngaihtuah let ila, tuna kan buaina bawk tho hi a ni. Sakhuana hi a buaithlak ngawt mai, mihring a bual at tawh tak tak chuan a thim a var an thlu lo va, mahni sakhaw vawn lai ṭheuh ṭha kan ti a, inhmin kan tum ṭheuh si a, tum inang ṭhupte hi thil buaithlak deuh mai a ni. Hei vang hi a ni Islamophobia (Muslim ho duh lohna leh huatna) te pawh a lo awm a, India ramah phei chuan a hluar em em ni. Buaina chhuak a awm a, Muslim hoin mawhpuh an tawk vat zelte hi anni tan chuan a huatthlala khawp ang. Engpawhnise, American sociologist Michael Hetcher a’n ‘peripheral nationalism’ a sawi ang deuhin mi ṭhenkhat hi chuan kawng hrang hrang (vun rawng, culture, ṭawng, sakhua, adt)-a anmahni ang lote chu an ngaithei lo va, a hlanga awm an duh ṭhin a. Heng hi hnam hmangaihna dik tak a ni thei lo a ni, heng zawng zawng chunga awm tur chu kan mihring puite hmangaihna hi a ni awm e.
Ṭawng thiam hnem hi a ṭha, ṭangkaina mual mual hi a awm ṭhin. Mahni hnam ṭawng a nih loh avanga hnualsuat mai hi a finthlak loh. English te pawh hi kan tunlai khawvelah chuan a pawimawh tawh em em a; Mizoram pawn chu sawi lohva lum a ni a, Mizoram chhungahte ngei pawh hna zawnna khawvelah chuan hman zel a ni tawh a, a pawimawhna a tam telh telh dawn niin a lang. Zirna runah lah hian ziak leh chhiar hi kan zir a, a ṭawng lam hi kan hlamchhiah tlangpui bawk si, thiam nel nual, thiam tak tak si lovin kan awm ta ṭhin a. Eng ṭawng pawh thiam tur chuan a taka ṭawng tam a ngai a, note neih ṭhatin awmzia a nei teh chiam lo. Social media (facebook leh whatsapp) lamah hian platform ṭha deuh mai Speak English with Mizo tih hi a awm a, Pu Daniel Lalrinfela, Armed Veng South-a cheng mekin ṭhahnem ngaia a siam a ni a, Mizo hlang, English ṭawnga hmasawn duh awmna a ni; online in India rama chanchinbu lar leh ngaihsan The Hindu editorial te, English hla hrilte sawihona neih ṭhin a ni a; kan vei rawn civil service exam bei turte tan hlei hlei a chhawr nahawm a, hlawkpui fe fe pawh an awm tawh a ni. Chutiang bawkin Hindi pawh India rama kan awm chhung chu a pawimawh em em reng dawn, thiam tluk a awm lo. Tuna kan independent dawn te a nih loh chuan 8th schedule-a dah lo duh loh ngawtte hi a atthlak hle. Puk chhunga tangte’n pawn an chhuak duh tlat lo ang chauh kha a ni. Amaherawhchu, inbarh luih hi chu puar a nuam lo va, mahni duhthlanna ngeia rilṭam hnem tura chaw ei hi a lem a nuam a, a lungawithlak nge nge ṭhin a nih hi.
- Debbie Rinawmi