Written by
Dr JLalramchhuanga MD (Medicine)

KAN ṬÂNG TLAT DAWN

Kan ṭhiannu pakhatin " Kumhlui, aw ding rih rawh" tih hla hi kumhlui thlah ni-ah ka sa lovang" a ti a. Kumin kan boruak hi a ning ve ngâng ni tur a ni. Ni e, a ninawm tawh ti raw? A khamawm tawh asin aw. Kan nin em avangin hripui lah hi a reh mai bawk si lo. 

Lockdown hi a puangtute pawhin an duh ber a ni lovang. Zalen an chak ve zawk ngawt ang. Mahse, kan zavaia himna ngaituah a ṭul si. Hri darh chak dante an chhut a, tihkhawmuan/ khawtlai a nih loh chuan, kan chhiatpui lutuk dawna a lan avangin, khaidiat tichat turin (circuit breaker), loh theihlohin an puang ta ṭhin a ni. 

Europe ramah Nipui laia Hospital a damlo aiin tun dinhmuna damlo an tam tawh zawk. Tlin dawnin an in hre bik lo. Mithiam leh khâwl nei ṭha zawk pawh an in Lockdown fo mai. Tun dinhmunah pawh Italy-ah chuan, Hospital leh enkawltu mithiamte enkawl zawh bâkin hri vei an pung chho mek niin an inhria. Ram pum inkharkhip (national Lockdown) turin nawrna pawh a nâ hle. Mahse, an PM Conte chuan, "Ram pum kan inkharkhip leh chuan, a man a sâng lutuk ang (cost of national Lockdown would be too high)" tiin ala hnial rih a. Eng chen tak ṭang thei ang maw? (BBC World News) 

Lockdown fo ngai lo hian Kan awm thei ang em?
Hetia in khuahkhirh lutuk ngai lo tur hian mipuite i han ṭang thar leh teh ang u. A hri darh chak lutuk tur kan ven tlan a, kan enkawl zawh tawka kan kan thunun theih chuan, Lockdown hi a ngai fo lovang. Ei leh bar zawn a ṭul si a, hna thawh kan mamawh tawh lutuk. Hawh u, fimkhur takin, nunphung thar nen hri len chhung hi chu i nung ang u. Chumi tur chuan mitinin mawh kan phur a nia. 

Tunah hian eng nge kan dinhmun?
Tunah hian dinhmun derthawng zawka dingte (Vulnerable group) min luh chilh ṭan mek a, damlo na zual pawh kan pung chho ṭan a ni. Thihpui pawh Zoram leilungah ngei kan awm chho ṭan. Tin, Thlasikin min nang chho ta bawk a, a hri lang chhuak (symptomatic) kan pung chho va. Kan inven loh chuan, a darh nasa viau thei. 

Hri danglam a ni
He hri hi a danglam ang reng a, in khata awm ṭheuh ṭheuhah pawh kai leh kai lo a awm theih. Khawi emaw vah chhuah zawkna lama va kai palh ta mai pawh an awm bawk. Virus a ni tlat a, a zawng zawng hi kan hre lo a ni. 

Kan thunun thei ang em?
Mizo chu Homogeneous Society an tih ang chi, ṭawng khat hmang, sakhaw pakhat bia, sukthlek inang, bul thu­hmun cheng ho ṭhin kan ni. Kan hnam hi kan tlem a, Vai ram khawpui veng khat zat vel kan ni an ti ṭhin. Hei vang tak hian hnuchhui (contact tracing) kan tan a awlsam a, kan in chhui chhuak zung zung a, kan inla hrang thei. An ni chu an in chhui sêng lo. Chuvangin, Mizote hi kan ṭanrual zel chuan hripui thunun thei ber turte zinga mi kan ni. 

Zokhaw lamah darh ta viau se
Mithiam awm lohna, sample lak mai theih lohna hmunah hri a darh zel a hlauhawm thei. Hriat chhuah a nih vat loh chuan, kan lo inkai darh viau hman thei a, kan tuar viau palh thei bawk. Inkalpawh chungchangah pawh kan hun tawnin a zir loh rih avangin, ṭul leh pawimawh chin kan thliar thiam a ṭul ang. Enkawlna ṭha leh mithiam awm lohna hmuna mite kan fimkhur a ngai a ni. Chutih rualin, khaw chhung miten eizawnna kawng erawh nitin finkhur takin kan zawh zel a ṭul. Hmasawnna lo thleng tur pawh finkhur takin kan lo dawnsawn zel a pawimawh. 

Contact tracing hi a hautak
Mizorama positive kan neih zingah Vai 10 aiin Mizo 1 hnuchhui a khirh zawk an ti. An sawi tel loh a hnua an kalna ten an rawn sawi leh pawh an awm nual. Kan mizia hi inpawh tak leh in tlawh tawn zung zung kan ni a. Chhungkaw ṭhenkhat fimkhurin tawmim viau mah se, va tlawh pawh hram kan awm fo. 

Inlêng hi Mizo hian kan inhnar ngai lem lo a. Hri pui len chhung na nâ na hi chu kan tihtur chiah tih i zir tlang ang u. Kan hnathawhna hmunah invenna nen kan kal ṭhin a. Mahni in chhungah zalen zawkin mask kan lo vuah reng lem lo, inlêng rawn luh thut a lo vuah chûk chûk a nuam si lo. Chuvangin, insûm ila pawimawhah chauh i chhuak vâk ang u.

Chutih rualin, hnu chhuitu pawl an awm. A ni ve lem loten social media-ah leh ti ti khawmnaah mi chanchin kan lo sawi palh ṭhin a. Hei hian an rilru a tihreawm a, a ṭha zawngin nghawng a nei lem lo. Heng kawngah pawh hian insum kan zir a ṭul. A natna ai mahin in khung hran boruak te, midangten an chanchin an sawi dan leh an ṭih dante hian a tuartute a tihreawm viau mai. 

Kan ṭanho a kan fimkhur tlan a ṭul. Kan veng chhungah inkhung hrang chhungkua kan neih pawhin, eng nge mamawh an neih ang? tia kan ngaihven a ṭul a ni. 

America lamah chuan...
US media ṭhenkhatin US Election-a Donald Trump (Mizo tam takin kan lo ṭan em em) rin aia a chet chhiat chhan pakhata an puh chu Covid 19 hri lêng a thunun tawk lo an ti a ni. 

An debate hnuhnung ber (the final 2020 Presidential debate) a Joe Biden dinhmun siam ṭhatu pakhat chu, Covid 19 chungchanga Donald Trump a chet fuh tawk lohna a sawi kha a ni. "Mi 2,20,000 kan thi tawh a, he hripui avanga heti zat thihna a mawh ka phur lo titu hi kan ram President ni zui zel tlak a ni lo" tiin a sawi. 

Donald Trumpa'n "Covid 19 nena chenho kan zir ang. Economy kan tichak ang. Kan inkhung reng thei lo. Joe Biden te angin mahni pûkah kan tawm thei lo, ram economy kan ngaituah a ṭul" a ti a. Joe Bidena'n "Covid 19 nena chenho zir tur a ti a, kan thih pui mek si a nih hi" tiin a chhang thung. 

Joe Biden hian a campaign chhung khan rally lian a huaihawt lo a, mask ṭha taka vuahin, distancing a ngai pawimawh hle ṭhinin an sawi. Hri leng a la thutak em em a, hei hi US media tam takin mipuiin an duh chhan pakhatah an sawi ve tlat. 

Trump erawhin rally lian pui pui a huaihawt a, amah pawhin mask hi a hmang nasa lem lo. Heng rally aṭang hian case a pungin an sawi bawk. President thlanna neih hnua a thusawi hmasak berah khan, Joe Biden chuan hripui leng theihtawpa thunun chu an ngaihpawimawh hmasak a ni ang tiin a sawi. Mithiamte thurawn (scientific evidence) ngaih­pawimawh a tum thu a sawi bawk. 

America hi ram ropui a ni a, doctor thiam leh hmanrua (Scientist, Medical facilities & resources) nei ṭha ber nia ngaih, heti taka he hri laka a che chhia hi mak tih tham a tling reng a ni. Mi tam takin an ram hruaitute an mawhpuh a. Inthlannaa tlin loh hlauh vanga economy chhe tur ringawt ngaihtuah a, hripui ngaihthahah an puh ve mek bawk a ni. Hripui thunun a nih loh chuan, economy a tlusawp nasa ting mai dawn si a. "We are going to choose Science over fiction" Joe Biden, US Presidential candidate. 

Engtin nge maw kan tih tak ang le?
Nin êm vanga reh mai tur a nih tâk lohah chuan, thu­nunna hmanga in khuahkhirh (Lockdown) kan kham tlangin, nunphung leh ei bar zawnna a nghawng nasa bawk si a. Hri leng hi kan lâk thutak a, ngaihtuahna sênga invenna kawng kan zawh zel a ṭul a ni ta ber mai. 

Mitinin kan mawhphurhna kan hriat chian a, invenna dante kan zawm ngei a ngai. Fimkhur takin eizawnna leh nitin hna thawh a ṭul. Kan in khung reng thei lo, mah se fimkhur takin invenna nen kan thawk chhuak tur a ni. Hripui hi kan tlan bosan thei tak tak dawn lo. Inkhung ṭhin mah ila, chhuah hun a awm leh ṭhin a ngai. Inveng chunga nunphung thar kan zawh a ṭul e. 

Hri inkai darh hluai theih­na (super spreading event) kan pumpelh hram hram rih a ṭul. Mahni fimkhur ila, midang fimkhur tura hrilhtuah ṭang vek bawk ila. Kawng dang a awm rih lo. Keini chauh kan buai lova, khawvel pumin an buaipui mek a ni. Hnam inthunun thei apiangin he hripui hi an thunun thei tih a chiang. Kan him nan mitinin mawh kan phur.