Written by
Ralhmingthanga MSS
Bvt

Mipui hriat atana ṭha Sawrkar hnathawkte kaihhruaina Dân

Mizoram sawrkar hnuaia hnathawktu ṭhenkhat hi chu an inthlahdah mah mah i ti lo maw? Sawrkar hnathawk zîngah hna sâng vak lo vuan, nu biak har deuh deuh i tawng ve tawh em? Sawrkar hnathawkte zîngah mahni hna thawh tûr tikhawtlai lui tlat i hmu fo em? Zu rui deuh phelh phulha pisaa hna thawk i hmu ṭhîn em? Chuti ang mite hremna tûr dân chu a awm lo em ni?

Democracy System hmanga ro inrêlna ramah chuan sawrkar hi mipui ta, mipui siam leh mipui tâna siam a ni a. Hemi awmzia chu sawrkar neitu ber chu mipui a ni tihna a ni. Sawrkar hnathawkte pawh hi sawrkar siamtu leh neitu mipui chhiahhlawh (public servant) an ni. Sawrkar sum pawh hi mipuite chhiah tlingkhâwm a ni deuh ber a, chuvângin ‘public money’ tih a ni. Sawrkar hnathawkte hlawh leh an hamṭhatna dawn ṭhin chi hrang hrang pawh hi mipui chhiah pêk khâwm aṭanga pek a ni deuh ber. Chhiah petu nih hi inchhuanna tham a tling a ni.

Mimal pawhin kan hlawhfa rawihte kan vil ṭhîn ang hian sawrkar neitu dik tak mipuite pawh hian hnathawka kan rawihte chinchâng kan hriat a ṭha. Chumi tûr chuan sawrkar hnathawkte kaihhruaina dân hi mipuiin eng emaw chin tal kan hriat ve a ṭûl ang. Mipuite chuan a huhovin sawrkar office-ah kan dawr kher lo ang, a mimala kan dawr a nih pawhin mipui tâna thawk tûra rawih sawrkar hnathawkten ṭha takin an lo dawng sawng tûr a ni.

Sawrkar hnathawk chuan a dâwrtute lo ngaih­sak leh ṭha taka lo puih chu a mawhphurna a ni. A dâwrtu chu MLA/ MP a nih phei chuan a zah lantîr nân dingin a lo welcome tûr a ni. MLA/ MP-in sawrkar pisa-ah ziaka thu a thlen a nih chuan, chu lehkha dawn aṭanga ni 15 chhûngin, amah chu lehkha dawn a nih thu hrilhhriat tûr a ni a. Tin, a thu thlen chu rang taka chin fel tûr a ni - ni 30 chhûng aia tlai lovah.

Mizoramah chuan hlawh tam tham ve deuh han hlawhna tur company lian a awm meuh loh avângin sawrkar hna aia hna ṭha hi a awm lo tluk a ni. Tûn hnaia Department pakhatin Group D hna nghet lo mi 20 an lâkna tûrah pawh a diltu chu mi 6000 (sangruk) chuang an ni. Chûng zîngah chuan lehkhathiam MA/BA an awm nuk mai. Chutih lai mêk chuan sawrkar hnathawk awm ṭha duh lo hi sawrkar pisa tin deuh thawah hian an kawl mai thei a ni.

Ṭhalai lehkhathiam leh fel tak tak, sawrkar hna thawh châk êm êm mi tam tak an awm a. Chutih laia sawrkar hnathawk awm ṭha duh lo leh thawk ṭha duh lohte hi engtia tih nge ṭha ang?

Central sawrkarin a hna­thawkte kaihhruaina atâna a dân/ Rule siam pakhat chu Central Civil Services (Conduct) Rules, 1964 hi a ni. A hranpain Mizoram sawrkarin dân siam lovin he dân/ Rules hi a hnathawkte kaihhruai nân a hmang a ni. He dân Rule 3 (x) chuan ‘Sawrkar hnathawk tinin englai pawhin a dâwrtu mipuite lakah hawihhâwmna leh nungchang mawi a vawng tlat tûr a ni’ tih a ni.

Rule 3 (ix)-ah pawh ‘Sawrkar hnathawk tinin, a dâwrtu mipuite chu rang tak leh ṭha taka chhânna pe tûrin a invawng tûr a ni a, a bîk takin dinhmun hniama dingte’ tiin a ziak.

Mipui hriat atana tha sawrkar hnathawkte kaihhruaina dân

He mite bâkah hian Rule 3-A (a) chuan Sawrkar hnathawk awm dân tûr chiang taka a tarlan chu, ‘Sawrkar hnathawk tumah a hnathawhnaah, hawihhâwm lo takin a che tûr a ni lo’ tiin. Tin, Rule 3-A (b) chuan, ‘Sawrkar hnathawk tumahin mipui nêna indâwrnaah emaw, midang nêna indâwrnaah emaw, a tikhawtlai zâwngin thil a ti tûr a ni lova, ama tihfel tûra tuk hna chu a tikhawtlai lui tûr a ni lo’ a ti. Sawrkar hnathawk hawihhâwm lo leh induh deuh deuhte hian dân bawhchhiaah an inngai ang em aw! Ram changkângah miten, ‘Puih theina che ka nei em?’ an tih laiin kan ramah chuan miin ‘Khawngaihin min pui rawh’ an tih chung chung pawha beng chhu ngawng tlat ṭhînte hi zilh ve deuh hlak an hun tawh lo maw? A dâwrtute tlawn beisei vâng emaw, therhlo beisei vâng emawa file tihkhawtlai luih hi pawikhawihna a ni tih kan hriat tlân a hun tawh a ni.

Rule 13 chuan, ‘He dânin a phalte ang chauh lo chuan Sawrkar hnathawk tumahin thilpek(gift) an pawm tûr a ni lo va, ama chhûngkuaa mi emaw, midang emaw pawh, a aiawha an dawn tumah a remti tûr a ni lo’ a ti. He dânin Sawrkar hnathawkte thilpêk an dawn theih chin hlut zâwng a sawi chu Group A & B tân Rs. 1500/- leh Group C & D tan Rs. 500/- a ni. Inneih ni-ah te, champha phâk lawm nî leh sakhaw lam hun pawimawh tih nikhua-ah erawh chuan Sawrkar hnathawk chhûngte leh ṭhiante, official thila indâwrna a neih pui lohte hnên aṭangin thilpêk a dawng ve thei a, a thilpêk dawn theih hlut zâwng chu hetiang hi a ni–Group A tân Rs. 25,000/-, Group B tân Rs 15,000/- leh Group C tân Rs. 7,000/-. Hetiang hlut zâwng aia sâng thilpêk a dawng a nih chuan Sawrkar-a hrilhriat tûr tih a ni bawk. Heta ṭanga lang chiang êm êm chu dik tak leh rinawm taka Sawrkar hnathawktu tân hausak a hlauhawm lo.

Rule 15 hian Sawrkar hnathawkte chu Sawrkar phalna lâk hmasak loh chuan sumdâwn emaw, hna dang thawh emaw a remti lo a. Sawrkar hnathawk chhûngten sumdâwnna an ti a nih pawhin Sawrkar hnathawk chuan Sawrkarah a thlen tûr a ni. Mahse, Sawrkar hnathawk ni reng chunga khawi lai emawa dâwr kai sawi tûr an awm nual ang. An chhûngte sumdâwnna chungchâng pawh Sawrkara thlen hi an awm hmêl loh.

Rule 20 chuan, ‘Sawrkar hnathawk tumahin political emaw, pawn lam huhâng emaw hmangin Sawrkar hnuaia a service chungchânga a thil duhah hotute hnêna insawipui tir/inṭanpui tir/ lehkha inziahpui tir awih a ni lo.’ tiin a sawi. He Rule 20 Mizo ṭawnga dah hi Mizoram Sawrkar, Vigilance Department-in a lehlin dân ang anga rawn dah a ni. A naupang chhe version deuh kan ti a nih pawhin a sawi tum chu a hriat tho âwm e. He Rule hian a sawi dân chuan Sawrkar hnathawk chu a service thil rêng rêngah entir nan; transfer, promotion, etc. chungchângah amah chauh lo chu midang tumah–politician emaw, cian lo emaw, a inrawlh tîr tûr a ni lo tih a ni. Tin, he Rule hrûla Sawrkar thutlûkna siam tawh chu Sawrkar hnathawkin Sawrkarah lehkha a thehlut duh a nih chuan ama hming ngeiin a ti tûr a ni a; a nu leh pa emaw, ṭhiante emaw hminga tih a khap tlat a ni, amah chu a thi emaw, taksa harsatna avânga a ti thei lo a ni ngawt loh chuan tih a ni.

Rule 22 (a) –ah chuan ‘Sawrkar hnathawk chuan ruihtheih zu leh damdawi chungchângah a awmna huamchhûnga dân hman mêk chu a zâwm tûr a ni’ a ti a. Rule 22 (b) pawhin ‘Sawrkar hnathawk chu a hnathawh laiin ruihtheih zu leh damdawi tihbuaiin a awm tûr a ni lo va, ruihtheih zu leh damdawi ten a hnathawh-ah nghawng a neihtîr lohna tûrin a fîmkhur hle tûr a ni’ a ti. Rule 22 (c) phei chuan, ‘Sawrkar hnathawk chu vântlâng hmunah rui chunga hmuh theihin a awm tûr a ni lo’ a ti. Mizoram hi zu khapna State a ni a, Sawrkar hnathawk tân zu in phal loh a ni. Sawrkar pisa leh vântlâng hmun danga Sawrkar hnathawk zu ruite pawh hian dân an bawhchhia a ni.

A chunga dân hrang hrang bâkah hian khi tiang dân hrûlah khian Central/State Sawrkarin kaihhruaina leh thutlûkna a siam engemaw zât a awm bawk a. Chûngte chu Sawrkar hnathawkin a zawm loh chuan dân bawhchhiatna a tling vek tho a ni. He CCS (Conduct) Rules, 1964 bawhchhetu chu Sawrkarin a hrem thei a. Sawrkar hnathawkte hi duh duha hrem ngawt theih erawh an ni lo va, CCS (CCA) Rules, 1965 hmanga Disciplinary Proceedings tih hmasak phawt a ngai a ni. A thil tihsual len leh len loh a zirin hremna chu nêp deuh hlek aṭanga hremna na tak, a hna aṭanga bân pawh a theih a ni. Hetiang lam hriat belh duh nei tân chuan Mizoram Sawrkar hnuaia Officer-te zîngah rau rau pawh Mizoram Secretariat Service (MSS) Officer-te hi an biakrâwn tlâk ber âwm e.

Ram leh hnam hmangaihtu kan tih hian silai nêna ram tâna pên chhuah kher kher hi a ni hran lo. Dik tak leh rinawm taka mahni hna thawktu pawh hi ram leh hnam hmangaihtu a ni ve a ni. Chutiang mi Sawrkar hnathawkte zîngah pawh mi eng emaw zât an awm ngei ang. Hmasawn tûr chuan hna thawk ṭhate chawisân leh thawk ṭha duh lote hrem a ṭûl. Tin, a thawk ṭha duh lote siamṭhat/hrem nân hian Sawrkar hotute mai ni lovin mipuite, a bîkin Sawrkar pisa dâwrtute an pawimawh hle a ni. Sawrkar hnathawk, a dâwrtu tâna hawihhâwm lo te, mahni hna thawh tûr tikhawtlai lui te, zu leh damdawi rui te leh thil diklo dang dang titute lakah hian mipuite hian kan thîkthu kan tihchhiat ve deuh a hun tawh viau lo maw? Chutiang ti tûr chuan ziak ngeiin an pi leh pute hnêna thlen hi chîn ṭhanah nei ila. Tin, a dân bawhchhiatzia tichiang thei tûr video clip emaw thlalâk emaw neih tel phei chuan a ṭha lehzual ang. Ram leh hnam hmangaihtu chuan chu chu a ti hreh tûr a ni lo; ram leh hnam hmasâwn nâna thil pawimawh tak a ni tlat alâwm.

Tin, ziaka kan thlen tawh chuan dân bawhchhetu chu hrem a nih theih nâna Disciplinary Proceedings tih a nih hunah thuhretu-ah a ṭang ngam tûr a ni bawk. Thuhretu-a kan ṭan leh duh si loh chuan dân bawhchhetuin thiam a chang mai dâwn si a. Mi dân bawhchhiat lai hmutuin ngawih bopui mai lova thuneitu hnêna thlen hi khua leh tui ṭha nihna zâwk a ni tih hi kan pawm thiam a hun ta. Isaia’n, “Tichuan, nang chu, ‘A chhe lai siamṭhatu,’ ‘Mi awmna tûra kawngte siamṭhatu,’ an ti ang che” (Isaia 58:12) a tih angin, a chhe lai siamṭhatu ni tûrin tu nge pên chhuak ang?

(He thu ziah hi sawrkar ngaihdân ni lovin a ziaktu ngaihdân a ni e)

- Ralhmingthanga MSS, Bvt