Written by
- Rev PC Nghaklianmawia

ZIRNA ṬHA, RAM ROPUINA

India hnam pa Mahatma Gandhi-a khan "Zirna hi kawng engkima hmasawnna a ni e" tiin a lo sawi tawh a. Chu chu khawvêl ṭhang zêl hian a dikzia a lantir a, zirna ngaisâng ram leh hnam apiang an changkang zel mai dawn zawng a nih hi.

India ram khawpui Delhi-ah khuan party pakhat, India ram hmun dangah pawh kan hmelhriat êm êm loh Aam Admi Party (AAP) an awm a. Chu chuan mak tak maiin Delhi khawpuiah khuan ro an rêl a, BJP leh Congress inkhuarna hmunpui ni mahse he party naupang tak hian mipui rilru hnehin ro an rêl a. Inthlan dawna mipui hmaa "Kan ti ang" an tih chu politician dangte anga term tawp dawn lamah chauh chhawp chhuak lovin an tlin tûk aṭangin an thawk nghal mial mial a. An manifesto an tihhlawhtlin zawh vek hnuah hmasawnna hna tam tak an han tih belh leh thei bik a! Electric leh tui bill a san tual tual laiin unit 200 chin a thlawnin an han sem hiau hiau mai bik a. Chungte avang chuan mipuiin an ring tlat a, term hnih lai hneh takin rorelna fawng an vawntir mek a ni.

Delhi zirna an siamṭhat dan leh khawvel huapa hmelhriat hlawh khawpa zirna an siamṭhat dan chanchin khu hriat ka chak ṭhin a. Vanneihthlak takin kum 2019 khan, an hruaitupa Arvin Kejriwal-an a kaihza vengtu bera a hman, Deputy Chief Minister nihna chelh mek leh Education Minister ni bawk Manish Sisoda chuan Delhi khawpui chhunga zirna an siamṭhat dan chanchin ngaihnawm tak mai "SHIKSHA- My Experiment as an Education Minister" tih a ziak a. Delhi zirna hmel sawi danglamtu zinga a kipui ber meuhvin a ziah a nih avangin he lehkhabu hi internet lamah ka han ngaihven tlai khawhnu a. A rawn thlen veleh ka keu nghal vat a, lehkhabu lian tak a nih lem loh avangin ni 2/3 chhungin ka enchhuak hman a. Ka beisei ang ngeiin Delhi zirna sawi danglam a nih dan chu chiang takin a inziak - a ngaihnawm kher mai.

He lehkhabu phek 200 pawh tling lo (198) chhungah hian India ram pumin kan zirchhuah tur, zirna siamṭhatna kawnga zirlaibu ang hiala kan hman theih tur thu tha tak tak a inphum ṭeuh mai a. A thu hma hruai hi "Delhi, a Hope..." tiin a inṭan a. Hei hian tunhma kum tam tak chhung politician corrupt tak takten zirna an lo suasam nasat tawhzia leh sawrkar sikul chu luhna tlak loh deuhthaw khawpa an lo chhuah tawhzia a pholang a. Mahse, chu sawrkar thar hnuaiah chuan BEISEINA kawl a rawn êng ta a. Education Department changtu Manish Sisodia chuan zirna siamṭha turin beihpui a thlak ta.

He lehkhabu hi bung hnih lek a nia! THE FOUNDATION OF EDUCATION tih leh EDUCATION AS A FOUANDATION tiin. Mahse bung khatna leh hnihna hian note a nei nual thung. Bung khatnaah hian zirna atan sawrkarin budget a lo dah ṭhin dan sawiin AAP-in sawrkarna an chelh hma kum 2014 ah te khan sawrkarin education budget atan budget pumpui aṭangin zaa 12-15% chauh a dah a ni. Tichuan kum 2015 ah AAP in sawrkarna a chelh aṭangin education budget hi zaah 25% ah a tipung nghal a. Hei hian Delhi Education budget chu Rs 4500 crore aṭangin Rs 9000 crore-ah ti kang ta dawrh a ni. Chu chu Delhi zirna siamṭhatna tura an bul tanna a ni.

Tichuan sikul building leh bungrua (infrastructure) te an han thuam ṭha tak tak a, private sikul aia mawi leh luh chakawm zawkin sikul building leh hmunhma te an han chei a. Zirtirtu lam an thuam chak bawk a, foreign lamah te training turin an tirchhuak a. Mentor Teacher tur bik hrim hrima duante an chher bawk a. Zirlai nu leh paten an fate luhna sikula chanvo an neih ve theih dan tur leh 'aw' an neih ve theih dan tur te an han ruahman bawk a. Manish Sisodia hian zirna hi a vei takzet tih a lehkhabu han chhiar hian a lang a, suprpise visit a nei fo a, zirlai naupang a kawm a, an class-ah a ṭhu ve a. A titipui a. An dinhmun dik tak hriat tumin sikulah a kal fo a, zirtirtute nen inkawmin an sawiho a.

Zirtirtuten politiciante chunga rinna a lo nghah ngam tawh loh avanga zirna lo tluchhe tawh chu tungdung lehin zirtirtute pawimawhzia a pholang thar leh a. "Teachers are the pilots of the education system" tiin zirtirtute hlutna tlu chhe lek lek tawh chu a rawn kai harh leh a. Kalphung thar duangchhuakin zirtirtu zingah Moral-Teacher a hranpa in an train tir a, chung Moral teacher te chuan sikul hrang hrangah hunbik neiin an zirtir a, naupangte fuihna leh zirtirtute thleng pawh fuihna thu hmangin an chawm reng bawk a. Chung Moral-teacher atana train chhuahte testimony hrang hrang chu he lehkhabuah hian tarlan a ni bawk.

Nu leh Pate leh zirtirtute pawimahna sawiin, "Parents and teachers are like two pole stars in the education of children" tiin. School Manangement Committee (SMC) an din a, chu chuan sikul inrelbawlna hrang hrang a vil reng a, zirtirtu inthlahdah thlengin a hmuh hmaih lo. Manish Sisodia hian Education Minister atana an lakluh veleh Patparganj thingtlang khuaa sikul chu thawn lawk lohin a tlawh thut a. An sikul building te chu a lo tla bal rem rum mai a, tukverh leh kawngkhar te a bal a. Chu sikula an Principal chuan, "Ka pu, kan nau­pangte hi slum area aṭanga rawn kal an nia, nungchang an hre lo, heti hian sikul bungrua te an suasam chiam chiam mai a ni" tiin naupangho a dem thu a lo sawi a. Chu Principal chhânna aṭang chuan Manish Sosodia chuan ngaihtuahna dang a nei ta a ni.

Zirlai naupang nungchang ṭha loah zirtirtuten naupang an dem chu ṭha lo a ti a, chu harsatna sukiang tur chuan "Jeevan Vidya Shivir" (Life Education workshop) programe a duangchhuak a, chu programe kalpui tur chuan mi thiamte a sawm a ni. Naupng nungchang enkawl dan chu an kalpui ta a. Chu chuan awmzia neiin sikul naupangte nungchang chu entawntlak ni thei khawpin an chher chho ṭan ta bawk a ni.

Happiness Class an tih mai, naupang nungchang a ṭha zawnga thlak danglam vek thei program chu a hlawhtling hle a ni ang. America President kalchhuak ta Donald Trump-a nupui Melanie Trump meuh pawh khan US aṭangin he Happiness class hi a rawn chhim vang vang a nih kha. He lehkhabu hi beiseina (hope) hmangin a keu hawng a, hlawhtlinna tam tak an chherchhuan a, zirna hmelhmang an siam danglam vek hnuah "It is just the beginning" (hei hi a bulṭanna chauh a la ni) tiin a lehkhabu hmawr a bawk a ni.

Mi fate hi chuan tih tak zetin ram hi an lo hmangaih a, kawr ban bul leh chapal nen hna ropui tak tak an thawk a, keini ramah erawh chuan suit leh neck-tie nen duhsak zawng inthuam nan leh politics-a inbeihnan zirna (education) te hi kan la hmang emaw tih tur a ni a. Kan kâr hi a hla thin teh e. Delhi zirna chanchin hian rual awh a tina a, world class education te hi a sawia sawi tur ni lovin a taka lantir tur a ni tih mi fate chuan an entir mek zel a nih hi.

Delhi sawrkarin zirna kawnga revolution an thlentir dan chanchin inziahna "SHIKSHA-My Experiments as an Education Minister" tih lehkhabu hi vawikhat tal lo chhiar ve teh. Kan ram tana rualawhna thinlung chhete tal i neih loh chuan i tan he lehkhabu hian i tan awmzia a nei lo a ni ang.

- Rev PC Nghaklianmawia