‘RINGTU HMASA BER’ LUNGPHUN
Kum 1894-a Zorama Chanchin Ṭha eng rawn chhituten awm hmun nghet an rawn khuarna hmasa ber, Thingpui Huan Tlang tia hriat ṭhin, MacDonald Hill tia koh ni ta, Aizawl, Zarkawt Venga mi hi, Zofate tana hmun pawimawh tak a ni. He tlang, tuna CM Office leh CM Bungalow dinna hmun hi, kum 1892 khan chutih laia Aizawl Bawrhsap (Political Officer) chuan Zofate zinga Ardali hmasa ber, Thangphunga (a hnu deuha Chaltlang Lal ni ta) hnena khua sat tura a tihna hmun a ni.
Helai tlangah hian Thangphunga chuan khua, in (household) 12 vel awmna a din a; a hmingah pawh Bawlhmun tih a ni; inthawina hmun atan an hman ṭhin vang a ni ang. Chumi khuaa cheng ve pakhat chu Taibawnga, parawl a ni a. Kum 1894 January thla chawhnu lamah chuan Bawrhsap phalnain Missionary hmasa ber Sapupa leh Pu Buanga te khan, he khaw chuan hnuai lam (tuna High Field hmar kil vel) Di in sain awmhmun nghet an rawn bengbel ta a ni. Tichuan, he tlang hi Zorama Chanchin Ṭha a en ṭanna hmunpui a lo ni ta a. Kan A AW B lo chhuahna hmun, Bible (Luka ziak) lehlin ṭanna hmun, Sikul hmasa ber dinna hmun, Biak In hmasa ber dinna hmun leh Mizo ṭawng ngeia inkhawm neih ṭanna hmun hmasa ber a ni. Thangphunga khuaa mite hi Pathian thuhril dawng hmasa ber pawl an ni ngei ang le. Chuvang chu ni hmiang, Pu Buanga’n a Log Book-a a record dan chuan “Chanchin Ṭha rah hmasa ber” Taibawnga’n ringtu ni turin, March ni 30, 1896 khan a hming a pe ta a ni. Mizo zinga ringtu hmasa bera chhal theih a ni ngei awm e.
Pu Buangate ṭhiandun rawn tirtu, Arthington Aborigines Mission-ho thupui ber chu, Pathian thu la hre lote hnena Chachin Ṭha hril a ni a; kohhran din kher an tum lo. Chutiangin ringtharte chu Baptisma chantir pawh an thupui ber a ni lo, an ti. Chuvangin, Pu Buangate khan Arthington Mission hnuaia an thawh chhung khan Mizo tumah Baptisma an chantir lo. He tlanga Chanchin Ṭha Luka ziak, August thla, 1895-a an lehlin ṭan laia anmahni puitute - Suaka, Thangphunga leh Khamliana te kha ringtua inpe hmasa an ni tlat lo. Chutih laiin ziak leh chhiar pawh thiam lo, Taibawnga chu Chanchin Ṭha rah hmasa bera chhiar a ni lawi si! Mahse Mizo zinga Kristian hmasa bera kan pawm chu, Khuma leh Khara, Zosaphluia’n kum 1899 a Baptisma a chantirte kha an ni daih thung. Baptisma chauh hi chhinchhiahna pawimawh berah kan ruat ni maw, Pu Buangate record hi kan pawm ta lem lo chu a nih hi!
Taibawnga chuan nupui a nei chauh tihah, a kawngna benvawn, tun hmaa a thingtlak vanga a neih ṭhin chu a chhuak thut a; khum beta enkawl zui ngaiin a awm a. A nupui thar pawhin a hawsan lailawk a ni awm e. Inthawina chi hrang hranga a hlan hnuah pawh ṭhat lam a pan thei lo a ni awm e; Pu Buangate chuan Civil Hospital-ah an dah ta a. Pu Buangate chuan theihtawp chhuahin an enkawl a, a nupui pawh an koh sak leh a, a thih ni thlengin a nupui hian a enkawl zui ta a ni. Chawlhni apiangin Pu Buangate hian an kan a, ani lahin damlo dangte lo ko khawmin a khum bulah chuan Pathian thu an ngaithla ṭhin. A nat rei tak em avang leh damchhuak zo dawn lova an hriat avangin, Bawlhmun khuaa mi sual ṭhenkhatin a ran vulh an lo laksak a. Hei hi a hriat tirh chuan a tuar na hle a ni awm e. Mahse vanah ro hlu zawk chan tur a nei tih a inhriat chian avangin, Pathianah lawmna a chhar chhuak ta zel a. A nun leh a ṭawngka mawi avangin, a bula Ber Beri vei damlo pakhat pawhin Krista a rin phah a ni tiin Pu Buangan a sawi. Kum hnih dawn enkawl a nih hnuah a thi a, Bawlhmunah hian phum a ni ta a ni. Pu Buanga sawi dan chuan “Ringlotu, thlana phumtute chuan, hnam kawlhsen tak aṭanga Kristian hmasa ber, thawhlehna hlimawm tak beiseitu leh changtu an phum tih an hre lovang” a ti.
Thangphunga Bawlhmun khua rochungtute, Zarkawt Veng paho chuan kum 1990 aṭang khan Taibawnga hriatrengna lung phun hi an rawt a. Synod hruaitute pawh rawn an ni a; mahse anni chuan Baptisma a chan loh avangin ‘Kristian hmasa ber’ emaw ‘Ringtu hnasa ber’ emaw tih a rem tawk lova hriain, chaw tak khuka khuk pui chi-ah an ngai lova. Chutih laia District Heritage Zones Protection Committee, Aizawl Bawrhsap Chairman-na hnuaiah he rawtna hi thlen a ni a; chu Committee chuan INTACH Mizoram Chapter hnenah a thlen leh chhawng a. He Chapter hian mamawh zat tur pawisa ngaihtuahin Taibawnga Hriatrengna Lung chu a buatsaih ta a ni. Taibawnga lungphun siam rual hian, Zarkawt paho vek chuan Mizorama Zosap (Missionary) luphum hmasa ber thlanlung, Aizawl Sap thlanmual aṭanga an chhar chhuah chu phun ve remchang an ti hle a.
Chu Missionary chu, Howard B.Dinwiddie hi a ni a. Mizorama he Missionary thih dan sawi tur hian, Dr. Fraser-a leh Saptlangvala (Watkin Roberts)te rawngbawlna sawi tel a ngai. Anni pahnih hian, kum 1910 vel aṭanga bul ṭanin, Manipur Senvawn tlangdungah Tirhkohte tirin Chanchin Ṭha puandarh hna an ṭan a. Dr. Fraser-an Bawi chungchang vanga Mizoram a chhuahsan hnu, kum 1914 khan Saptlangvala nen chuan Thahdo-Kuki Pioneer Mission an din a; an Missionary hmasa ber pawh Pastor R.Dala, January 1922 a a thih ni thlenga rawngbawltu rinawm kha a ni. Zampui tlangdung lamah te pawh rawng an bawl a. An Mission hming pawh 1922 aṭangin North East India General Mission (NEIGM) tiin an thlak a. Zosapthara pawhin Zoram a chhuahsan hnu khan, kum engemaw chen chu NEIGM hi a zawm ve a ni. An Mission Headquarters pawh England aṭangin Philadelphia (USA) ah an sawn a. Chumi an hmunpuia an General Secretary chu Howard B.Dinwiddie-a hi a ni.
An Mission field-a kohhrante kan tur leh Burma ram lama hma lak zel dan thlithlai turin, Dinwiddie-a hi 1925 December thla khan Mizoramah lo zinin, khaw ṭhenkhat - Ngopa, Senvawn leh Burma rama Chindwin phai te a tlawh hnuah, Lakhipur lam panin Champhai-ah kum 1925 Krismas kha a hmang a. Ngopa a tlawh ṭumin Kristianten “Ringtute leia kan awm lai la la hian chhandam kan ni ngei a ni tih hriat chian lawkna a awm thei em?” tiin an lo zawt a. Dinwiddie-a chuan “A hmangaihna zarah theih teh meuh e; chhandam kan nih hriatlawkna hlu tak chu ringtuten an chang thei ngei a ni” tiin a chhang. He chhanna hian hmarchhak lam ringtute a tilawmin, chhandam nih inhriatna thu hian hma tak aṭang tawh khan, heng Ngopa khua leh a chhehvel khua, Khawlek, Vanbawng, Aiduzawl leh Phullen te ang hi a lo chiah hneh hle tawh a ni.
Ram pilril leh ‘kawng chhuk chhovah, kham leh suar nasa’ paltlang a, ei tur tuihnai pawh hmu bar lova rei tak khawsa a nih vangin, Champhaiah hian Tuihri a vei ta hlauh a. Daktawrten theihtawp an chhuah chung leh Champhai khawtual kohhranho ṭawngṭai puina dawng chungin, December ni 27, 1925 khan chatuan ram a pan ta a. A ruang hi ni hnih leh zan khat chhungin, Mizo tlangval tlawmngaiten Aizawl an rawn thlen pui a ni. Chutih lai kawng hluiah chuan mel 87 a thui a ni a; kawng tharah hian km. 194 a hla a ni. Aizawl Sap Thlanmualah 1926 January thla tir khan vuiliam a ni ta a ni.
District Council hun lai aṭang tawhin Aizawla Sap Thlanmual (tuna PC Office leh Pu Laldenga thlan inkar) hi District Council Court building sak nan te, zawi zawia tihchhiat zel a ni a. District Council hotute khan British Sorkar aiawh British Council, India rama awm pawh, he thlanmual humhalh chungchangah an zuk rawn a. Anni lam erawh chuan rawn humhalh zui an tum lem loh thu an sawi.
Kum1991 khan Secretariat Building sak nan Dinwiddie thlan pawh hi tihchhiat a lo ṭul ta a. Hemi hma lawk hian, Zarkawt paho vekin Dinwiddie thlanlung tuten emaw an lo tihbun tawh hnua a lung bo ta chu, an zawng chhuak leh a. A thlanlung chu, Mizoram Museum bul, Synod-in Pioneer Missionary-te hriatrengna lung an phunna hmuna telh ve rawtna a awm chungin, Synod hotuten aw pawh duh chiah lovin, NEIGM rochungtu Evangelical Free Church of India (EFCI), Sielmat, Manipur, Rev. Rochunga Pudaite (L) te pawl, rawn ve ṭul an lo tih pui a. EFCI hotute chu an rawn kal thuai a; an duh dan chuan Dinwiddie thlan ngeiah a thlanlung hi phun ṭhat ni thei se, tin venhim zui ni bawk se tih a ni. Hei hi a theih loh chuan a thlanlung hi Sielmat hmuna Dinwiddie Theological College compound a phun ṭhat leh ni se, an ti a. Secretariat sak mek ‘Building Plan’ a tihdanglam vek dawn avangin, Sorkar lam chuan Dinwiddie thlan a ngai anga vawnhim chu an remti thei ta lova. District Heritage Zones Protection Committee (DHZPC) leh Zarkawt paho chuan, an lo ta neih tawh sa, Dinwiddie-a thlanlung chu Sielmat lama hawn tir an remti thei mai ta lova. A ruhro leh a ha ṭhenkhat chu an insem ta zawk a. A thlanlung chu Zarkawtah kawl zui a ni a, a ruhro ṭhenkhatte chu Bawrhsap Office-ah vawn ṭhat chhunzawm a ni.
DHZPC hotute leh INTACH Mizoram Chapter lo ruahman angin Taibawnga hriatrengna lung bula Dinwiddie thlanlung phun ve mai chu a remchang bera hriat a ni ta a. Chanchin Ṭha eng lo thlen hmasakna hmun leh chu Chanchin Ṭha ‘mei chuan mit lova’ min chamchilh ṭanna hmun ngeia, Tuipui ral - Missionary, Zoram chhung ngeia lu phum hmasa ber thlanlung han phun thar leh chu, thil inhmeh em em a ni awm e; hei aia hmun ṭha zawk thlan tur a awm thei dawn em ni?
Tichuan, January ni 20, 1994 khan heng lungphun pahnih hi CM Office gate bul, mual pawng hmun remchang, a san zawng feet 7 leh a zau zawng feet 12-ah, langsar taka phun a ni. Amaherawhchu, CM personal security tihchangtlun a lo ngaih tak avangin, he hmunah hian Security post leh riahbuk sak a ngai a, lungphunte hi kawmkar kilah lang thei mang lova sawn an lo ni ta a. 2016 kum ṭan tirh lam khan CM Office gate opposite, Pu J.Malsawma ram tlem telin a gate pawn ram ruakah sawn a ni ta a. Bialtu MLA leh Cabinet Minister, Pu Lal Thanzara’n Local Development Fund aṭangin senso ṭul zawng zawng a tum sak a ni. December ni 30, 2016 khan INTACH Chapter members te, Zarkawt Local Council hruaitute leh Bialtu MLA te ṭawiawmna hnuaiah, a tir aṭanga he project atana sulsutu, INTACH Chapter Secretary ni bawk, Pu Thanseia chuan urhsun takin a hawng ta a ni. He hmun hi heritage ngaisangtute leh Kristiante tan tlawh ve ngei chi a ni e.
End Note: ‘1894 BAWLHMUN (Thangphunga khua : Macdonald Hill)’ by Thanseia (1994)
- Rin Sanga