Mizoram tana Hun leh hmun pawimawh chu
Kum 1870 hmalam kha chuan Mizoram chhunga cheng Mizote hi thim hnuaia lengin, thingbul lungbul bia a, ramhuai hlauh tlawn a, tihlungawi nan an ran neih ang ang inseng ralin inthawina an hlan ṭhin a. Lal Isua hming leh Chanchin Ṭha lam rikna pawh a la awm lova, hlauhna bawihah a tang reng a ni.
Hun hmasa chu...
(a) Kum 1871 a lo her chhuah chuan sipai Officer Thomas Herbert Lewin (TH Lewin), Mizovin Thangliana an tih chuan, a nupui Mizo Dari (Darhmelthai) leh Rothangpuia leh a khua leh tui ṭhenkhat nen Tlabung aṭanga boruak mel 12 vela hla, lawnglenga nikhat kal vel, Belkhai khua aṭanga mel 6 Tuikawi an tih, ṭiaupho zau takah Krismas 25.12.1871 ni chu hmang hovin an lawm a. TH Lewin (Thangliana) sawi danin, hetih lai hian Hindi, Bengali leh Mizo ṭawngin thu ka sawi thei a ti a, sapho tih dan angin Krismas an hmannaah hian Bible chhiara hlasak leh ṭawngṭaina te an nei a, TH Lewin (Thangliana) hian Lal Isua pian thu hi ngaihnawm takin a sawi a ni. Hei hi tuilet hnua Mizoram (Lushai Hills) a Krismas hmana hmasa ber a ni. Belkhai lal Rothangpuia Thangluah leh a hote hi hriat theih chinah Mizo fate Lal Isua Chanchin Ṭha benga hre hmasa berte chu an ni.
(b) TH. Lewin (Thangliana) kum 1871 a Tuikawi a Krismas an hman a, Krismas thuchah a sawi hnu kum 20-ah Rev. William Williams chu Welsh Calvenistic Methodis Kohhran tirhin India rama Khasi ramah kum 1891-ah Missionary-in a lo awm tawh a. Ani hi zau zawka Chanchin Ṭha puan darh a nih theihna tura ṭhahnemngai tak a ni a, ama mimal ṭhahnemngaihnain Mizoram hi Missionary intirhna hmun atan a ṭha em tih thlithlaiin siapaiho zingah a lo kal a. Hetih lai hian Mizoram chu rambuai a nih avangin Civil mi zalen taka Mizorama luh phal a nih loh avanga sipaiho zinga lokal a ni. Sipaiho nen chuan lokalin, Liankunga khua Mualvum khaw bul, Kutbul Luichhuah chu ni 14.3.1891-ah an thleng a, a tuk ni 15.3.1891 Pathianni chu an cham a, Mizo naupang kum 10 aṭanga kum 15 inkar vel mi 9 aṭanga 10 vel hnenah Bible milem a pe a, hla sain Pathian thu pawh a sawi a ni. Hemi hnu hian sipai rual zelin Aizawl a lo thleng a, hun engngemaw ti chhung a cham a ni. Rambuai a nih avangin Aizawla a cham chhung pawhin sipai hmuh phak bakah chuan vahchhuah theih a ni lo. April ni 11.1891-ah chuan a thawhna Khasi ramah sipai rual zelin a kir leh a, reilote hnuah kum 33 mi chauh niin a thi a, a thil tum leh a ruahman ang pawh duh angin a ti hmanlo a ni. Heti taka Mizote duhsakna rilru a pu hi a ngaihsanawm hrim hrim a ni.
Hetiang a nih avang hian Mizoram chhunga Mizote zinga Lal Isua leh a Changchin Ṭha tihrikna hmasa a ni a kan hriat kan ngaihlu a, a hun leh cham lawm duhna thinlung Kohhran te’n kan pu a nih chuan TH. Lewin (Thangliana) an ni 25.12.1871 a Lal Isua chanchin a lo sawi rik hi a hmasa ber chu a ni. He ni hi i-he lova Kohhran tinte hian lungrual taka lawm a Pathian hnena lawmthu sawi nan hmang tlang dial dial thei ila, a hluin Kohhran tinte tan pawh inunauna ṭha zawk thlentu a nih ngei a beiseiawm a. Hetihlai hian Mizorama Chanchin Ṭha thlen a, Mizote Kristian a siam an nei lova, Pioner Missionary tih chi chu an ni lo a ni. An ṭhahnemngaihna erawh chu Mizote tan a ngaihhlutawmin a nung reng ang tih a rinawmin.
Vanglaini ni 21.2.2015-ah khan Rev. W.Williams-a Mission hna thuk thawlh nun ni lo sela, Zosaphluia te kha an lo chhuak kher lovang. Chuti nise Pu Buanga te hnathawh hlu kan tih em em pawh hi a awm tuiek ral mai mai thei tho a ni tih ziak a ni.
Sap Upa leh Pu Buanga te hi Rev. W.Wialliams-a’n mission hna a thuk thawlh avanga lo chhuak an ni lova, Mizoram kum 4 dawn lai Mizoṭawng ngeia Chanchin Ṭha hril a, Thuthlung Thar bu ṭhenkhat Mizoṭawnga letling a, Mizo A, AW, B siam a, Mizote dam khawchhuahna tur Chanchin Ṭha a bul min lo ṭansak tawhna hi engtikawng maha tuiek ral mai chi chu a ni lo a ni.
Pu Buanga leh Sap Upa te’n Chanchin Ṭha an chhem vam a, an lo chhit alh tawhna azara Zosaphluia te hnena charge an hlan hnu khan Rev. W.Williams Mission hna thuk thawlh chu a lo alh kai vam chho ve zel a nih pawhin a ṭhain a hlu em em tho e. Sawi mawi duh kan neih pawh a, lehlam engmah lova chhuah tum tlat rilru hi chu bansan a ṭha khawp mai.
Engpawh nise, Mizorama Welsh Missionary leh Baptist Missionary te lungrual tak leh inpumkhatna ṭha tak neia an thawhhona khan zoram pum tan chak zawkin Chanchin Ṭha enna a rawn thlen avangin Lalpa hnenah lawmthu i sawi zel mai ang u.
Chanchin Ṭha thlen dan
Sap Upa leh Pu Buanga te hi London khawpui a chengin, tleirawl an nih lai, kum 1888 aṭanga inkawp tlat Pu Buanga hi piangthar hmasa zawkin, Sap Upa Pathian hnena hruai thlengtu a ni. A tirah chuan Pu Buanga hi Free Church Gongregation a awmin, Sap Uap hi Methodist Kohhran a awm a ni. Kum 1890-ah an pahnih hian High Gate Road Baptist Church-ah Baptisma chang dunin, Baptist Kohhranah an awm dun ta a ni.
Kum 1889-ah mi hausa tawntaw Robert Arthington-an Arthington Aborigin a din khan Missionary tura lak zingah Pu Buanga leh Sap Upa hi lak tel an ni a, kum 1890-ah London rawn chhuahsanin, ni 21.1.1891-ah Calcutta an rawn thleng a. Hmun hrang hrangah rawngbawlna an dap a, an teikual hnuah Mizorama lo luh theih dan kawng rei tak an dap a, 1893-ah Mozorama luh phalna an nei ta a. Silchar aṭangin Tlawng lui leh Tuiruang infinna laia kalin, ni 17 zet an thang hnuah, ni 11.1.1894-ah Pu Buanga leh Sap Upa te chuan Sairang rawn thlangin Mizoram leilung an rap ta a ni. Ni 4 an cham a, ni 16.1.1894-ah Aizawl an lut ta a ni. Anni pahnih hi Mizoram chenchilh a, Chanchin Ṭha thlentu hmasa ber Pioner Missionery te chu an ni. Aizawla kum 4 an awm chhungin, Mizoṭawngin Chanchin Ṭha an sawi thei a, Mizote tan Chanchin Ṭha an thlen rualin rohlu hengte hi an thawkin an hnutchhiah.
1. Mizo A, AW, B an siam a, sawrkarin Mizoramah Bengali School din a, hmalak a tum chu, Mizo A, AW, B ngeia zirna kalpui a ni a, hei hi Mizote dam khawchhuahna chu a ni.
2. Ni 22.10.1897-ah Mizo zirtirh bu an siam.
3. Mizo - English Dictionary ṭhangthar thlenga ṭangkai tak an siam.
4. Bible-a Chanchin Ṭha Luka ziak, Johana ziak, Tirhkohte Thiltih hi Mizoṭawngin an letling hman a ni.
5. Thu in chhang bu an siam.
Hetih lai hian Kohhran Pawl (Denomination) din tumna pawh awm lovin Mizote ringtu (Kristian) a siam chu an tum ber a ni. Anmahni pawh eng Kohhran Pawl (Denomination) tirh mah ni lovin Arthington Aborigin tirha lokal an ni. Tu Kohhran mahin lo ta neih anga chei chi leh tu Kohhran bik emaw ta anga lo va hmehbel chi pawh a ni lo. Zoram mipuite tana Pioner Missionary an ni mai a ni. Hetiang taka an inpekna a hlut em avang hian ni 11.1.1894-a Sairang an lo thlen ni chu Missionary Day atana hman ṭha tihna a awm a, a tir takah phei chuan, kum 1994-a Mizoramin Chanchin Ṭha thlen kum 100 tlinna, ram puma kan lawm dawn khan, Presbyterian chuan Chanchin Ṭha thlen Centenary lawm a rawt a, Baptist Kohhran chu lehkha thawnin lo ngaihtuah ve ula an ti a. Baptist Kohhran pawhin ṭha tiin, lungrual takin ni 11.1.1994 chu Missionary Day-ah Aizawl leh Lunglei khawpui leh khaw tin maiah ruai nen ropui taka lawm a ni ta a. Hetih lai hian Presbyterian chu Kohhran member tam ber an ni bawk a, Centenary khuangpui lian ber siamtu leh khaw tina Centenary lung phun leh Centenary building etc. siam uar ber an ni; Baptist Kohhran pawhin chutiang bawk chuan an uar tho a ni.
Presbyterian leh Baptist Kohhran te’n lungrual taka Missionary Day hi mitin te’n zalen taka lawm tlan a nih theihna turin sawrkar chhuti ni atana puang tura an ngenna chu sawrkar chuan Chanchin Ṭha leh Missionary-te hlutna hriain, January ni 11 chu sawrkar chhuti ni atan a puang ta a, vawiin ni thlenga hman a ni hi a lawmawm takzet a ni. Sawrkarna chelh zel turte pawh hian tidanglam lova chelh tlat zel nise, chunglam lawmzawng tak pawh a ni ngei ang.
Mizorama Pioner Missionary-te lo luhna hi a hlut em avangin Kohhran Pawl (Denomination) hrang hrang Pathian ram tana lo ding a, theihtawpa hmala mektu zawng zawng hian Pathian mi ruat Pioner Missionary-te Chanchin Ṭha bul min rawn ṭansak vang a ni tih hriain, rilru thianghlim tak pu a, Chanchin Ṭha mi tin tan a nih ang taka, hun lokal zel turah chuan Kohhran Pawl (Denomination) tin te’n a hlung thei ang bera mahni hmun ṭheuhah Missionary Day, January ni 11 hi hmang tlang thei tura tun aṭanga lo inbuatsaih ṭheuh ni thei se a lawmawm hle ang. Lungrual taka kan hman tlan theih chuan tunlai a Kohhran tin (Denomination) te inpumkhatna leh thawhhona nei tura hmalakho mekna atan pawh a ṭangkaiin, hmasawnna thlentu pawh a ni ngei ang.
Sources: 1) Zofate Chanchin Ṭha rawn thlentu
- by PL Lianzika
2) Rothangpuia, Thangliana, Darhmelthai - by RK Lalhluna
3) Tlabung Centenary Sourvinir
4) The First Church Centenary Souvinir Sethlun
5) Makedonia 11.1.2015
6) Mizo Kohhran Chanchin - by Rev. Saiaithanga
- R.Lianchhawna