Written by
PL Sanghluna

PUBLIC MONEY

Public money awmzia chu mipui sum/ pawisa tihna a ni mai awm e. Sawrkar siamtu chu mipuite kan ni a, mipuite tel loin sawrkar a awm ngawt thei lo. Sawrkar kan tih hi mipuite tan leh mipuite vanga lo awm a ni. Chuvangin, a khua leh tuite tih hmasawn leh enkawl chu sawrkar mawhphurna a ni. Hemi atan hian sawrkar chuan sum leh pai tam tak a mamawh ṭhin avangin a khua leh tuite hnen aṭangin chhiah - Personal income tax, Corporate tax, GST, Excise & custom etc te a khawn ṭhin (public money - "money that has been collected by the state usually through taxation " - Collins english dictionary). Sawrkar hian chhiah aṭang mai bakah heng World Bank, IMF (International Monetary Fund), Asian Development Bank etc aṭang te leh ramdang aṭang pawh hian ṭul leh pawimawh a tih angin loan pawh an la/ puk thei bawk.

MIZORAM LEH CHHIAH

Mizoram chu tribal area kan nih avangin income tax kan chawi ve lem lo a, chhiah kan pek em em kan hre lo maithei; chutihlaiin, Zoram chhiah, property tax, Revenue tax leh a dang te kan pe ve ṭhin. Kan ramah thil siam chhuahna company a awm ve lem lo bawk a, chhiah aṭanga kan sum laklut hi state dangte ngaihtuah chuan a tlem tham hle. Kan hriat reng tur chu dawra thil/ bungrua eng pawh kan leiin GST hnuaiah indirect takin chhiah kan chawi ve reng a ni. Chuvangin, Zoram mipuite hi chhiah chawi mumal lo anga mi ṭhenkhatin an sawi ṭhin hi a dik lo. Chutihlaiin, vairam te ang em chuan income tax kan chawi loh avangin chhiah kan pe tam lo tih erawh a chiang.

SAWRKAR HI

USA President 16-na Abraham Lincoln chuan, "Democracy chu mipui sawrkar, mipuite din leh mipui tana siam a ni" tiin chiang takin a lo hrilhfiah a. He hrilhfiahna hian democracy sawrkar dinhmun a phawk chhuak chiangin, vawiin thlenga democracy sawrkar hrilhfiahna atana hman lar ber a lo ni ta a ni.

A chunga hrilhfiahna aṭang ngawt pawh hian sawrkar kan tih hi mipui sawrkar a nihzia a chiang hle awm e. Sawrkar pawisa kan tih leh mipui pawisa kan tih hi thil thuhmun sawi dan hrang mai a ni. Sawrkarin hmasawnna hna a thawhna leh a hmanna zawng zawng hi mipui sum kan tih aṭangin a ni. Sawrkarin hmasawnna hna a thawhna engah pawh mipuite hian chanvo leh mawhphurna kan nei a, kan tel ve a ni tih kan hriata neitu rilru pu chunga thawh/ vil leh enkawl a pawimawh.

TRANSPARENCY LEH ACCOUNTABILITY

Democracy sawrkar chu mipuite siam leh mipuite tan a ni tih ka hria a, rorelna dik leh dik lo tehna atan chuan langtlang, huapzo sawrkar hi kan tehfung pawimawh ber a ni ngei tur a ni. Mipuiten ram rorelna leh hmasawnna hnathawhah kan chanvo leh dikna ka hriat hi danin min phalsakin min phut tlat zawk kan ti thei ang. Chuvangin, democracy lungphum dik leh mipui sawrkar a awm theih nan transparency leh accountability hi a pawimawh hle.

Democracy sawrkar chu mipui sawrkar tih a ni a, hei hi dan pawh hian min humhalh sakin, sawrkar ṭha leh ṭha lo kan neihnaah pawh mipui hian nasa takin mawh kan phur. Langtlang, huapzo, mipui sawrkar hi democracy lungphum chu a ni. Mipuiten ram rorelnaa kan mawhphurhna leh dikna hailan a nih theih nan sawrkar hian dan ṭha tak min siamsak tih i hria ang u.

(1) RTI : He dan, Right to informa­tion Act 2005 hi India ram rorelna sang ber Parliament-in kum 2005 a mipui sawrkar ṭha, ram rorelna dik zawk a awm theih nana a siam a ni. He danin a tum ber chu thuneihna zau zawk mipui hnena pek, langtlang sawrkar leh rorelna dik ram rorelna a awm theih nan, eirukna tihtlem te leh mipui rorelna democracy tun din a nih theih nan te a ni.

RTI Act 2005 hian sawrkar kalphung leh hmalakna hrang hrangah zawhna ka zawt theiin thil ṭul leh pawimawh document te pawh dil chhuah leh endik kawngah te zalenna zau tak min pe a ni. RTI act hi kan hre lar tawh a, mipui pawh hian kan ṭangkaipui thawkhat viau. He dan ṭha tak hi a hlawhtlin theih nan sawrkar leh mipui kutah a innghat lian hle.

(2) PIL : Public Interest Litigation, PIL kan ti hi mipui hamṭhatna tur liau liaua siam a nih a vangin 'Social Interest Litigation' tih te pawn an sawi ṭhin. PIL-in a tum ber chu mitin tan dan hnuaiah kan dikna chanvo humhalh sak leh mipui sawrkar ṭha siam a ni. India constitution Art. 32-na thlawhchhanin khawtlang ṭhat nan Supreme Court-ah kan zualko thei a. Chutiang bawkin Art 226-na hnuaiah High Court-ah kan zualko thei bawk a ni. Tin, Cr.P.C. an tih mai sec. 133-na thlawhchhanin Magistrate hmaah kan la zualko thei bawk.

Kan hriatreng tur chu PIL hnuai a case kan siam tur te reng reng chu mipui vantlang kaihhnawih, Public interest a ni ngei ngei tur a ni. Mimal emaw mi pakhat chauh buaina leh harsatna chu he PIL hian a huam tel lo tihna a nih chu. Vantlang kaihhnawih Public interest a nih chuan mimal emaw pawl ang pawhin mi tu pawhin PIL hi a chunga kan sawi tak court-ah te hian a thehlut thei a ni.

Ram nuam leh ropui, mipui sawrkar welfare state kan tih hi mipui/ khua leh tuiten zalenna an neihna ram chu a ni awm e. He welfare state siam tur hian ram hruaitute chauh an pawimawh lo; a chhunga cheng mitinte kan pawimawh. Chu ram chhungah chuan ram hruaitu in dik leh fel takin a ram leh mipui tan ro a rel ṭhin. Mipuiten dan leh thupek an pawisain, mipui sum, public money hmangin hmasawnna hna dik leh langtlang takin sawrkarin a thawk ṭhin.

"Injustice anywhere is a threat to justice everywhere" - Martin Luther King Jr.

- PL Sanghluna