Written by
Darṭhakunga
Ramhlun Venglai, Aizawl

HIV & AIDS darh zau zel tur ven nan bial huapin hmalak ni rawh se

Zoram pum huap Presbyterian Kohhran hmeichhia chuan Pastor bial hrang hrangah Bial Inkhawmpui hmang turin a inbuatsaih mup mup a. He bial huap inkhawmpuiah hian nikhat tawp chu rorel ni atan hman a ni dawn a. Chuta bial pakhat agenda tur ka lo hriat chu kan thupui hi a ni; a va thlamuan thlak em! An pass ngei pawh ka ring tlat. Pastor bial zawng zawng deuhthaw hian hetiang agenda hi nei se aw!

Eng vanga Kohhran Hmeichhiate hian hetiang agenda hi chhawp chhuak tur nge an ni tih chu tu pawn kan hai awm love. Kan ram zim te, a chhunga cheng mihring pawh tlemteah hian kan rin phak bakin HIV & AIDS hian min luhchilh thuk tawh a. HIV positive pawh sing chuang kan awm tawh. He natna avanga thi pawh sang chuang daih an ni tawh. A hre zawkte sawi danah phei chuan ART la mek pawh sang nga an chuang tawh. Chawhruala nitina CD4 count ti pawh mi 65 vel lai an ni.

Hetiang hi kan dinhmun riruan lo ni ta se. Hei hian engnge nghawng ṭha lo a neih a, chutia kohhran meuh pawhin hmalak inhuama agenda hiala a neih tak le? I lo sawi zau dawn teh ang:

1. Nun a titawi: He natna veite nun hi a tlangpuiin a tawi. Hei vang tak hian buaipui a ngai. Tumah kumhlun tur kan awm lo, mah se thih hma thlang hi kan awm awm love. Hei vang hian kan buaipui takzet a ngai. Tunah pawh AIDS avangin mi tam tak an thi tawh a, tuna vei mekte nun chhan nan kan zavaia kan ṭan a ngai ta a ni.

2. Ei leh bar a tichhia: He natna hian hna thawk thei rual a bitum bik emaw tih mai turin khawvela AIDS vei 70% vel zet hi hna thawk thei rual an ni. Chhungkaw eizawngtu ber a khawih chhiat nasat avangin retheihna thlentu natna tih a ni ṭhin. A hma lama kan sawi tawh angin kan rama HIV positive hi sing chuan an tling tawh a, chung zinga a tam zawk chu hna thawk ṭha thei lo mai ni lovin sum leh tha tam tak senga enkawl ngai an ni. Thawh tur a va tam em!

3. Ṭhalai a khawih nasa: A chunga kan sawi nen hian inzawmna a nei thui khawp mai. Kan ṭhalaiten hna thawk ṭha thei lova min damloh san chuan a ram leh hnam ang pawha chhiat rupna a tling. Nu leh pa tan pawh fanu fapa ṭhalai han bawrhsawm reng mai chu a luhai thlak khawp ang. Kan ṭhalaite nun chhan nan kan thawh chhuah a ngai hle.

4. Thliar a nei lo: Ṭhalai a khawih nasa ti mah ila HIV/ AIDS hian upa lam a zuah lova, naupang chu sawi loh nausen takngial chungah pawh zahngaihna a lan tir lo; a kai theih apiang chu a kai a ni ber. Ruihhlo ti te, mipat hmeichhatna hmangsual te a khawih hi chu hriatthiam a awm, mahse, pawisawi lo chhungpuinu leh nausen nen lam a zuah duh lo hi chu a huatthlala a, do loh rual a ni lo.

5. Khawtlang min tibuai: Kan hriatna a dik hret hret a, kan zia ta zawk. Tunhma lam phei kha chuan AIDS vei thi emaw HIV positive thi emaw an awm te khan zanlaiah te kan inphum chuk chuk a, kan buai nuai nuai a nih ber kha. Dik tak chuan Mizo khawtlang nun, kan in-chu-e-kha-e tawn tel tel ṭhinna hi he natna hian a ṭhiat nasa a, kan do rem thuai a ṭul.

6. A veite thinhrik an ni: Miin cancer vei se, kan lainat. Tlawh hram kan duh a, kan tlawhin eng emaw hum nei lova tlawh kan hreh tlangpui. Tlawh thei lo pawhin

ṭhuthmuna ṭawngṭai sak tal kan duh. Hetiang hian AIDS vei zawng zawng hi ti thei ila chuan AIDS vei inpuang ngam lo an awm lo hial ang. Mahse, kan la thinhrik a, lainata ṭanpui ai chuan pumpelh kan duh. Miin cancer a vei tih kan hriatin a kaina kan ngaihven lova, AIDS vei erawh eng aṭanga kai nge hriat kan chak fo. Hei hian a veite nunah harsatna a siam a, inpuan an harsatna chhan lian ber pawh a ni hial ang.

7. A inkaichhawnna te control a har: Khawvel ram dang ang bawkin kan rama HIV kaina/darhna ber chu mipat hmeichhiatna leh syringe inṭawm hi a ni. A dangte chu nu naupai HIV positive-in a faah leh thisen thianghlim lo dawn te a ni. Kristian ramah sex kan control zo lo va, chutiang bawkin ruihhlo pawh kan la do rem hlei thei lo. Hei vang hian HIV pawh a la darh reng a nih hi.

A chunga point 7 kan sawi bak pawh sawi tur a la tam awm e, sawi vek sen a ni lo. Heti taka min tibuaia kan nunna hial min laksak mawlh mawlhtu Kohhran hmeichhiaten a darh zel loh nan hmalak an inhuam hi a va thlamuan thlak em! Mi tam takin an thihpui tawh a, mi tam takin an natpui mek a, mi tam takin a ruk takin an ṭahpui hawm hawm hi lungrual taka kan do zawngin kan thuhneh hun a la thleng mawlh ang. Kan hmanrua atan chuan hengte hi ni thei se:

1. Condom promotion: Kan sawi tawh angin Mizorama HIV darh chhan ber chu invenna tel lova sex hman hi a ni. Hetiang laka invenna ṭha ber khawvelin a neih chu condom hi a ni. Sex hi hmang lo tur leh insum tura inzirtir hi tute emaw tan chuan ṭangkaiin sawtpui hle mah se, ṭangkaipui thei tawh lo khawpa sualin a man beh tlat hi tam tak an awm. Chungte aṭanga darh zel a nih avangin chungte tan chuan condom sem chur chur hi a ṭul hle. Sawisel chi a ni tawh lo. Kohhran nu tan sem a rem chiah lo thei. A sem mek te hi ṭhuthmuna lo support a, lo ṭawngṭai sak piah lama sum leh paia an tha lo tih chak hi a ṭangkai takzet a. Chu chu a taka tih nghal thuai thuai a ngai ta.

2. Syringe Needles Exchange Prog­ramme: Ruihhlo ngaih hi a na hle a niang, a bawiha tang tawh te hian chuti maiin an bansan thei lo. Heng ruihhlo ngaite hian inchiuna hmanrua (syringe) an inṭawm nasat em avangin hengte zingah HIV hi a darh chur chur a ni ber e. Chuvangin, ruihhlo ti zinga HIV venna ṭha ber chu syringe sem emaw inthleng emaw hi a ni. Mi ta hman hlui an hman loh nan leh mi ten an hman hlui an lo hman leh loh nan an mamawh tawk a thar pek chur chur tur a ni. Hei pawh hi Kohhran nu tan tih a rem lo thei. Mahse, hetiang lama thawk mek te lo pawisaa lo support hi a thawkte tluk hiala

ṭangkai a ni. Hei bakah hian Mizoram puma damdawi zuarte hian syringe an zawrh hi ruihhlo ngaite tan hian a man ngaiin lo hralh thei bawk se. Lakloh awm thei an lo phuhruk anga a ṭha khawp ang.

3. A vei mekte enkawlna: HIV hi a kai tawhte aṭanga darh zel a ni a. A darh zel venna ṭha tak chu a vei mekte ṭha taka enkawlna hi a ni. Hemi kawngah hian kohhran leh pawl hrang hrang kan harh chho mek a, mi tam takin a zar zovin enkawlna ṭha an dawng mek a, chu chuan an nun a pawtsei a, a lawmawm khawp mai. A vei tawh te hian hunbi neia ART an pan a lo ṭul a, chumi atana pawisa lo thawh te hi a ṭangkai tih hriaa kan thilphal deuh deuh pawh a ṭha awm e.

4. Inzirtirna: Kum 20 chuang zet kan buaipui hnuah hian nasa takin hmasawn tawh mah ila in zirtir kan la mamawh hle. Kan hnam tlem ngaihtuahin kan la ṭang rual tawk lova, tin, a veite chunga kan rilru put hmang pawh hmasawnna tur a la tam. He mi kawngah hian kan thlen chinah lungawi mai lova kan la inzirtir chhunzawm zel a ngai a. Kohhran hrang hrang hian remchang kan siam chhoh mawlh mawlh a ṭul tak zet. Kum khata vawi 2/1 programme siam hi a tawk mai tawh lo. Hetiang lama thawkte phungbawma sawma hun hmanho fo hi kan invenna ṭha tak a ni tih kan hre thar dawn nia.

Kan rama tlawmngai pawl leh kohhran zawng zawngte aia sum hnar nei ṭha kan awm lo. Kan duh chuan pawnlam ṭanpuina tel lo hian kan thawk thei. Chu chu hriain tute emaw thawhsak nghak lovin he natna do a, a vei mekte enkawl tur hian kan theihna zawng zawng nen hma i la thar ang u.

- Darṭhakunga, Ramhlun Venglai, Aizawl