Written by
F. Laibata

A tualṬo humhalh

Kan ram ngaw ṭha takin a tuam vel leh boruak thiang ṭha tak kan neih ṭhin kha phullengah a lo chang zoin boruak a lo lum ṭan ve ta hle mai. Hun eng emaw aṭang khan kan sorkar pawhin ram ngaw siam leh humhalh, thing phun te a uar a, kum tinin Green Mizoram Day hman ṭhin a ni. Forest Department lamin thing phun tur ṭhahnem tak an pe chhuak ṭhin a, a lawmawm.

Thing phun chungchangah hian ka tawnhriat han tar lan ve ka duh a. Green Mizoram Day puala thing kan phun ṭhinna hi kum 10 aia tam a ni tawh a. Sorkar a insenso ang huin thing phunte hi a ṭha sawt lo hlein ka hria. Chuvangin, thing phun kan uar rual hian a tualṭo humhalh hi uar ta ila tun ai hian a hlawk ngei ang. Hemi chungchangah hian experience ṭha tak ka nei tawh.

Hetiangin -

1. Sorkara ka la thawh ve lai 1989 khan Aizawl Civil Hospital aṭangin Kulikawnah (tuna Kulikawn Hospital Health Worker Training School) kan insawn phei a. Sawlai ram saw Dr. Piha huan a ni a. Dr. Thantluanga, Health Director a nih lai 1973-a Medical Department-in a lei a ni. He lai hmun hi Medical Departmen-in mumal taka a enkawl mai loh avangin Police Department-te'n C.R.P. awmna tur in eng emaw zat an sa a, Primary School leh Middle School-te a lo ding hman. C.R.P-ho chu remna a lo awm takah khan an chhuak ta a. Medical lamin Pospartan Centre a sa a, luah mumal lohin a awm a, 1988 khan Health Worker Training Centre sak a ni a, a hnu deuhah C.M.O office leh quarter te sak zui a ni.

Medical ram hi 64 Bigha laia zau a ni a. He lai hmun zau tak hi Health Worker Training Centre awm hma chuan Kulikawn nuho taima deuh deuhte'n huanah an nei a, phullengah an siam vek a. He lai kan luah phei hian ram ngaw siam a ṭul tih ka hmu a. 1990 thing phun hun khan Children's Park-a Forest lamin thing phun tur an sem kha - Far, Chawmzil, Khuangthli, Ngiau leh Thlado-te tam tawk tak ka han la a, kan phun ve a. Heti ang hian he lai medical ram ruak zau tak hi hnawh khah kan tum a, heti ang hian kum thum kan bei a. Mahse, kan thing phun a ṭha thei hlawm lo va, ngaihtuahna dang ka siam ta a. 1994 aṭang chuan helaia thing a rama lo ṭo sa - Khiang, Hnahkhiah, Vang leh tualṭo thingte chu kan zuahin kan humhalh ṭha ta zawk a. Kum 2000 kum, ka pension chhuah dawn meuh chuan ngaw nuam tak a ni hman tawh a, ka thawhpuite pawhin Pu Bata ngaw an ti hial hman a ni. Tunah phei chuan ṭha tawh tak a ni.

2. Chanmari leh Chaltlang inkar kawngpui chhak lama tuna ngaw thing duhawm tak takte pawh hi 1990 aṭang khan Pu Lallianzela nen ngawa siam kan duh a. Forest lamin an sem ṭhin thing phun tur pawh Children's Park aṭangin kan la a, kan phun ṭhin a. Heng laiah pawh hian thing dang a ṭha thei lo; hmawng chi erawh a ṭha. Tuna he lai kham panga ngaw ṭha tak lo awm ta pawh hi a tualṭo kan humhalh bawk a ni. Chuvangin, ram ngaw kan siam tumnaah hian ama tualṭo humhalh policy hi Green Mizoram hian uar lehzualin keng tel ve se. Chalfilh ngawpui ṭha em em kan ṭhiat ringawt te kha thin a na, ram ngawa siam leh tur pawh hian thing, ama tualṭo bakah a ram boruak leh leilungin a ngeih ngei tur thlan ni se. Thing phun hun tih vanga duh duh phun ni lo se.

Kan sorkarin thing phun a uar a, kum tin kan inseng viau zel. Thingte hian leilung mil zawng an nei tlangpui a, Hmawng chi, a bikin Rihnim kan tih hi chuan ngeih loh a nei vak lo a ni ang - Mizoram bakah Jharkhand (Santal) ramah Pu Lallianzela hian Biak in bulah a phun a, tunah chuan a lianin a mawi tham tawh hle. Rihnim hmawng hi sangha dil bulah te phun ni se a rah hi sangha pawhin an duh hle tur a ni; a hnah hi a tla tam ve lo va, thing hnawksak lo tak a ni. Ram ngaw siam turin ama tualṭo enkawl i uar zel ang u.

- F. Laibata