Written by
- Lalfakzuala
Bangalore
COVID -19 HARHTHARNA
Covid 19 hripui leng mek hian khawvel pumpui a rún mek a ni ber a; nunphung a tihkhaihlak nasa hle a, ram hrang hrang hi an buai mup mup a ni ber e. He natna hrik te reuh tê hi ram ropui leh indona hmanraw nei ṭha pawh a zuah chuang lova, chuti ahnehin ram ropui leh thiltithei apiangin an tuar nasa emaw tih tur a ni a, khawvel hi mangangin a rum a ni ber a. Khawvel hi thingtlang khawlian tak ang mai chauh a ni tawh a, chuvangin ram kilkhawr ber thlengin kan tuar tláng vek a ni. Chutihlaiin he natna hrik te reuh tê Covid-19 avang hian Mizote zingah harh tharna a thleng ve mekin a hmuh theih a; tuna harhna kan tih hi chu sakhuana lama harhna kan tih ang erawh hi chu a ni lo. He harh tharna hi zual zelin thleng se la kan va ti em!
Zonun ze mawi
Kan hnam nuna Zonun zemawi hi a chuai tawh tiin kan sawi fo a, a dikna chen a awm e. Zonun zemawi - heng tlawmngaihna kawngah te, aia upate zahna leh ṭhenawm khaw veng inngaihsakna kawngah kan chhiatna lai hi sawi tur a awm ṭeuh mai a, Zonun zemawite hi chuai ta anga sawi theih pawh a ni ve bawk a. Theihtawpin YMA leh kohhran lam pawhin Zonun zemawi chhawm nung turin ṭan an la ṭhin na a, a sâwt mawh viau mai. Amaherawhchu, he covid-19 hripui kan tuar mek karah hian Zonun zemawi chuai tawha kan ngaih kha a rawn par chhuak leh tih hai rual a ni lo. India ram hmun hrang hrangah chuan mi in luaha awm, awm man pe thei lote an inhnawt chhuak ur ur a ni ber a. Mizoramah chuan mi tam takin an in luahtute harsat zual chhung in luah man an awl tih hriat te kha a va Mizoin a va Kristian teh lul em! Thingtlang lam unaute'n Aizawl khawpui chawhmehte an rawn pe ṭhin kha a mawi a, chutihrualin khawpui lam pawhin kut ruakin an hawtir bik lo! Kan inngaihsaktawnna kha a va mawi teh lul em! 'Sem sem dam, ei bil thi thi' tih a takin kan hmu leh ta! Keimahni chauhin kan thil neih ei kan duh bik lo, kan Mizopui nen chan tlan kan duh tih kan entir a ni! Kan Mizo unau leh ṭhenawmte chauh pawh ni lo, hnam dang kan zinga kan khawsa vete pawhin chuan an chham ang tih kan hlau ngawih ngawih a, veng tam takah hnam dang kan zinga hnathawka awmte kan ngaihsakzia kan lantirte kha hmuh leh hriat a nuam hle a, khawvel leh kan Pathian mit hmuhah pawh a mawi em em a ni! Lawmman leh chawimawi phut hauh lova kan ram venhimna tura ramria kan val upa leh kan tlangvalte an han rammute hi khawvel dangah awm ve ang i maw le!! He covid-19 hian Zonun zemawi muthlu tawh min kai harhsak leh mek a ni.
Ei leh bara intodelh
Intodelh kan tih hian tu ram mah, tute mah hi engkima intodelh vek a awm theih loh. Amaherawhchu, tute tan pawh mamawh bulpui (basic needs) intodelh hi a ṭul a, mamawh bulpui intodelh lo ram changkang a nih theih loh a, a huaisen theih bawk loh tih pawh kan hre tlang vek. Covid-19 chhung hian rin aiin chawhmeh lamah chuan kan lo intodelh fu tih a hriat theih a, a lawmawm khawp mai. Amaherawhchu, chaw lamah chuan state dang aṭanga lak luh tur awm lo ngat se chu mi tam tak chu kan ṭam ngei ang le! Ei leh bara India ram state ṭhenkhat intodelh zar kan zo a ni ber a. Kan hun tawn mek hian Mizo mipuiteah a ṭha zawngin harh tharna a thlen dawn tlatin ka lo hmu ve a, ei leh bara intodelh duhna lian tak kan nei ṭan tlat a ni. Kan sawrkar pawh he harh tharna dik hi a chang ve ngei turah ngai ila! Kan rama lo neihna tlak hmunte hi buh leh bal thar chhuak tur atana kan buatsaih sauh sauh a pawimawh hle a ni. Tuna kan tih dan phung pangngai kum tin lo kan vat a, kan hal leh ngawt ṭhin lo deuha hmasawnna kawng kan dap chak a ṭul a, chu chu sawrkar tih tur pawh a ni e. Tuna kan sawrkar ngei pawh hi an ministry hmasa lamah khan Agriculture lamah min fail-pui tawh! Sawrkar kan hrawn tawh dang pawhin pass mark an hmu bik lo. Tun hi an insiamṭhat lehna tura an tana hun rangkachak a ni! He harhna hian sawrkar sukthlek leh kalphung a tidanglam chuang lo a nih ngat chuan a chhe zawnga kan sawrkar kan hrawn mek hriatrengna hi kan hnam chanchinah nawhreh theih a ni tawh lovang! Sawrkar hian hetiang lamah hian harh tharna han chang tak tak se la aw, tumna a awm chuan kawng a awm tih a nih kha maw le! Khawvela ram changkang kan tihho hi agriculture an indodelh hmasa an ni chawk a nia!
Inremchena - Mamawh tih tlem!
He hripui avang hian kan sawrkar leh chhungkaw tam tak chuan sum leh paia harsatna lian financial crisis kan tawk mek! Central Sawrkar hian sum leh paia harsatna manganthlak ‘Financial Emergency’ a puang mai ang tih hlauhawm tak a ni a, chu em chu thleng lo hram se la. Mizote hi chhungkaw khawsaknaah pawh hausa lo fe fe pawh inren thiam lo tak kan ni a, ṭul lutuk loah mamawh siam chawp kan ngah em em bawk! Mamawh ti tam lutuk lo hian thla thum dawn lai chu chhungkuain kan khawsa tawh a, hun lo kal turah pawh khawsak kan thiam phah sawt ngei ang le! Vai ram leh tuipuiralah pawh Pathian khawngaihna zarah kan lo khawsa ve tawh a, ka hmuh ve phak chinah chuan Mizote hi kan inrenthiam lovin khawsak kan thiam lo zawk tih hi ka hmuh ve dan a ni!
Kan ram pawh ‘chawmhlawm state’ tih ṭhin kan ni a; chuti chung chuan kan sawrkar kan hrawn tawh zingah sum renchemna kawnga awmze neia hma la ngam kan la nei lo! Zep thu a cheng loa ṭul lem loa motor thar lei te, computer thar leh laptop thar lei te, department intuituahna tur thil thar dang lei lamah chuan kan sawrkar hrawn tawh hote hi hma an hruai ṭha viau zel mai! A ṭha lo zawng hian kan intihhmuh thiam viau mai si a! Covid-19 hartharna hian hman aṭanga sawrkar fawng vuantu apiangin an intihhmuh Delhi aṭanga CM haw lo hmuah dul dulte hi titawp vek se la kan va ti teh reng em! Party hruaitu leh MLA dinhmun siam nan Board chairman ṭul lo deuh deuh inruat thleng hian he harh tharna lo thleng hian min hruk bosak vek se la aw! Hmasawnna hna thawk thei hauh lova inremchem tur chu a ni lo ang a, ṭul lova sum kan sen fo inkhuahkhirh erawh harhna kan mamawh ber zinga mi a ni ngei ang. Tunah chuan kan sawrkar pawhin loh theih lovin inremchemna kawng (austerity measure) lak a lo ṭul ta a, kan mamawh tak tak tih loh chu pawisa hmanna tur kan hlawi thlak hlawk hlawk a lo ṭul ta a, chu chu sawrkar hian pangngai thar (new normal) a neih a lo ṭul ta a, a va lawmawm ang reng si em! Hei hi he hripui covid-19 a reh hunah pawh sawrkar hi a inrelbawlna leh intuituahna kawngah a kal dan phung pangngaiah ni reng thei tawh se la, ram tana hmasawnna lamah sum tam zawk kan hmang thei bawk ang a, kan ram chu a ngelnghet em em zawk ang.
Lang tlang tura Sawrkar ṭanpui/khalh ngilna kawngah
Mipuite hian sum leh pai, tha leh zung senna turah sawrkarin a mamawh chuan kan inhuam thui hle tih he covid-19 hian a rawn pho lang a. Kan Sawrkar hruaitute pawhin mipui tha a ṭha zawnga an hman thiam chuan thil nasa tak an tithei a, a hlutzia pawh an zirchhuah ngei a rinawm. Mipuite hian a ṭul phawt chuan sawrkar hi sum leh pai thlenga ṭanpui an hreh lo va, an hmanna tur ruahmanna fel leh a hmanna lang tlang erawh an phut thung tih erawh a hmuh theih a ni. He thilah chauh lo pawh mipuite hian sawrkarin mipui sum (sawrkar sum hi mipui sum a ni!) an hman danah chîk zawk leh lang tlanga thil kalpui zel hi kan phut chho dawn niin a lang a! Hei hi harhna mei sí duhawm tak a ni. He harhna mei sí de vét vét hi kan chhawm nun zel a ṭul a ni. Sawrkar sum tam tak hi mipui chhiah sawrkara kan pek pungkhawm a ni e. Hun kal tawhah mipui nawlpui hi chuan sawrkar sum hi mipui sum a nih dan hi kan hrethiam meuh lo a, mi tu pawhin sawrkar sum an khawih chingpen chuan kan sum an khawih chingpen tih kan hriat a ṭul hle a ni. Chu chu kan hriat tawk loh avangin kan ram hruaitute leh sawrkar hnathawkte'n an hman dik loh emaw, an hlep ruk emaw pawhin kan ngeng a chhun teh chiam lo niin a hmuh theih a. A pawi hle a ni. A ṭha zawngin he covid-19 hian mipui nawlpuiah pawh hetiang zawnga harhna mei sí hi a rawn de vet vet niin a hmuh theih a, mei sí hian harhna meipui rawn thlen se la, kan ram hi nuai se la aw, mipuite hian kan sawrkar hi kan khalh ngil thei ngei ang. Sawrkar khalh ngil tur chuan mipuite pawh kan dik erawh a ngai a ni.
Tunlai khawvela kan mamawh em em mai chu dik taka leh lang tlang taka thil tih hi a ni. Kum zabi pariatna zawlnei Amosa te, Mika te leh Isaia te khan an thupui ber pakhat chu dik taka rorel leh nung tura roreltu leh mipuite vaukhan kha a ni. Pathian chu dikna leh felna Pathian a ni a, a thiltih chu a dik a, amah zuitute pawh dik tak leh fel taka nung turin a phut thu kan hmu. Lal Isua pawhin thutak (Pathian lalna ram) kha a rawn kal chhan a ni tih a sawi. Amah ngei pawhin, “ Chutiang bawkin in eng chu mi hmuhin eng rawh se; chutichuan, in thilṭha tihte an hmu ang a, in Pa vana mi an chawimawi thei ang,” a ti (Mt 5:16). Kan sawrkar inrelbawlna hmunah, kan tualzal nunah Pathian lalna hi lo thleng mawlh teh se. Covid 19 hripui avanga kan rama harhna lo thleng mek hi zual zawkin lo thleng zel teh se.