ṬHALAITE ZÛN ZÂMAH POLITICS
Hun leh ni a liam a,
Kumtluangpar pawh kumtluanga Par zo tawh lovin a vuai a,
Mahse, anni zawng an la par dawn chauh emaw an ti a,
Rorelna ṭhutthleng lah
an derna thuin a tibal zo a,
Tifai tura pen chhuak ngam
awm tak ang maw?
Mizote hian politics kan hrilh fiah dân leh kan hmuh dân inper san lutuk avang hian kan buai a, mi ṭha leh lehkha thiam a hnawt ṭiau zo a ni ber! Politics kan lo dawn sàwn dânin a zir loh avangin vawiin thlengin kan tuar mek a ni. 'Politics hi ka ngaihtuah ve peih lo e' kan lo ti a nih chuan kan tisual hle a ni ang. Kan duh emaw, duh lo emaw pawh ni se politics a kal dik loh chuan a tuartute vek kan ni. Zoram zalenna sual kawngah pawh khân MNF hruaitute leh hnam sipaia inpe te chauhin an tuar lo. Nu leh pa, ṭhalai, naupangte chenin kan tuar vek a nih kha.
Tin, sakhuanna leh kan Kristianna chenin a nghawng vek bawk. A chhan chu politics hi Pathian thu a nih miau avangin. Pathianin Israel fate hnenah zâwlnei Amosa kaltlangin a au a - Israel rama retheite leh mi tê zâwngte rahbehna nasa lutuk te, rorêlna kal dik lo te leh eirûkna a nasat lutuk avangin Pathian thin chu lo ûrin "...in inkhawmpui urhsûnahte chuan ka lawm hek lo vang. A ni, in hâlral thilhlan leh in buh hlan mi hlân mah ula ka pawm lo vang a... I ṭingṭhang rimawi chu ka ngaithla lo vang; chuvangin, ka lakah i hla bengchheng chu la bo rawh" (Amosa 5:
21-23) a ti mauh mai a nih kha. Chu vang a lâwm sakhua a nghawng, Kristianna a nghawng kan tih chu. Inkhâwm taima viauin, lam vut vut mah ila kan rorêlna a kal dik chuan si loh chuan Pathian lawm zâwng a ni chuang lo tihte hi ngaihtuah ve ṭhin tak maw?
ṬUMKAWNG DANG
A AWM LO!
Ram leh hnam siamṭhatna tùrin NGO angtein nasa taka hma lak a ni ṭhin tih leh hlawhtlinna hmuh tùr a tam loh zia chu kutzung ṭang sawm kan nei a ni tih kan hriat chian tluk zetin kan chiang awm e.
Kohhran lian tak takte pawhin 'Politics' siamṭhatna emaw, 'awarness' ang pawhin vawi duai lo hma a lo la tawh ṭhin. Kan rawngbâwltute'n pulpit tlâng aṭangin an au chhuahpui dur dur fo a. Kan ziakmite pawhin a bu meuh chhuahin an lo ziak kûr hniang hnuang bawk.
Amaherawhchu, inchhung bawlhhlawh chu a pâwn aṭanga tih fai theih a ni si lo! Eng ang pawhin NGO te, Kohhran te, thu leh hla hmangtein kan ram tâna ṭha tùr sawiin, ngaihtuahna han sêng mah ila a hlawhtlinna leh a thu tâwp siamtu chu 'sorkar' tho a ni. Hei tak hi a lâwm a thu tâwp siamtute leh hlawhtlinna thlen theitute an dik loh ṭhin avangin neih fâka arbâwm tah ang lekah an chan leh ṭhin. Chumi a nih avang chuan siamṭha tùrin politics kan luhchilh a ngai - ṭumkawng dang a awm lo ve.
Politician tlangval leh chhuanawm tak Punjab Rajya Sabha MP Raghav Chadha pawhin, "Politics bawlhhlawh chu a chhunga kan luhchilh a, kan tih thianghlim hma loh chuan engtikah mah amah ngawtin a thianghlim thei dawn lo" tiin a lo sawi ve mêk bawk.
POLITICS-AH ṬHALAITE...
Sawi kha a'n hlawh khawpa – KṬP inkhawmpui lian kha! Khata thuhriltu Revd Dr. Chuauṭhuama'n a thling baw hawka a sawi kha, 'Mi thar rawn pen chhuak rawh se... Mi hlui hi kan condemned a ngai' a tiha 'mi thar' a tih khân ka mithlaah chuan 'ṭhalai' tih hi a lo lang tlat a nih chu!
Kan ṭawng huat thu suh – kan ramah chuan politician zunthlûm damdawi ak luh rüih ngaite leh 'pensioners' te kan khâwm rüih lai hian ram dang ṭhalaite chuan politics chungchâng han khel chu an chaw tui ber a nih mêk lai leh, an hma hun êng tak tak kalsan hialtein ram leh hnam tân politics an lo luhchilh hial a. Kan sawi lang ta sa sa amah Raghav Chadha hi! Amah hi Chartered Accountant ni tùra hma hun êng tak nei a nih laiin ram tâna kohna chhangin kum 24 mi a nihin Aam Admi Party (Arvind Kejriwal-a kaihhruai) chu a zawm a. A zawm a ni satliah lo, National spoke person-ah dah a ni zui! Kum 27 mi a nih chuan National Treasurer hna a chelh leh a, kum 30 a nih meuh chuan MLA-a thlan tlin a ni. Kum 33 mi a nih leh meuh chuan Punjap Rajya Sabha MP hna a chelh tawh nia! Chu hna chu vawiin thlenga a chelh mek a ni.
Khawvêl ram dang politician-te leh ram hruaitute kan thlir chuan Ukraine ram President hruaisár zet mai, Russia-in an rûn mek lai pawha a sahim nana a ram chhuahsan duh lo Volodymyr Zelenskyy pawh hi kum 44 mi chauh a la ni. Finland Prime Misnister vawi 46th-na Sanna Marin hi kum 36 mi a ni a. Prime Minister hna a chelh ṭan kum 2019-ah chuan kum 34 mi chauh a la ni tihna a nih chu — vai vai mai a!
Chhaktiang kawlrâwna léng kan unaute kan thlir chuan an ram buaina kan hria, sawi thui a ngai awm lo e. An rama rorêlna dik lo leh mipui lal ram sawrkâr dik lo taka sipaite'n an hneh chuhna chu huaisen takin an dodal ngam a — hmân ang kha an ni tawh tlat lo. An thisen far ral raiha beih an inhuama a. 'Hringnun hlimte'n i hman ve nân famkhawpui ka lâwi ta e,' tiin an nun, an ṭhatlai nun chu an ram tân an hlân phal tlatte kha khawvelin ropui a tih kumkhua tur a la ni ngei ang. A ni mêk bawk!
KAN INHMU PUITLING HAR KAN TI MAW?
An sawi emaw, mi sawi emaw, kan hre tawh ngai em? 'Mizo chu kan inhmu puitling har' tih thu hi. 'America ram ṭhalaite chuan College an kal aṭangin, mahni kea ding a, inchâwm tùrin an nu leh pate in an chhuahsan ṭhin' tiin 'Ṭhalaite Khawvel' tih esaay-ah Siamkima Khawlhring khân a ziak a. Keini chu chutiang kan ni ve lo tih chu sawi loh a léng! Hemi chungchang hi chu inchhungkhur aṭanga kan inkhaihhruai dân fuh tawk loin a nghawng niin a lang. Mahse, chu lam chu kan tarlan tum a ni lo a. Khawtlang nun lam zawk tâwi têin han thlir teh ang:
Mizote chu aia upate zah tùra inzirtir ṭhin hnam kan ni a. Chu mai ni loin khati hun laia rorêlna fawng chelh tùr kha chuan tawnhriat neih a ngai; sa hnu chhui dân te, thlawhhma lak dânte leh râl rêl dânte thlengin upate'n an tawnhriat an sawi aṭangin kum lama la naupang zawkte leh tlangvalte kha an inzir ṭhin. Khatih hun lai kha chuan zirna (Education) a la awm ve si lo a.
Upate tawnhriat chin kha an hriat chin leh an inzirna ber a ni. Khami nghawng zel avang khan vawiin thlengin ram rorêlna fawng chu ṭhalai zawkte chelh tura ngaih a nih loh phah a ni mai thei. Tunah chuan khawvêl a dang tawh e. Danglam tawh tak a ni. Hmanhmawhna khawvela tual léng kan ni tawh a. Hmel en reng reng pawha eng eng emaw hriat leh han tawn hriat nei ni awma langte'n hei leh chen min hruai; kan châwlhâl a reh hlei thei lo a ni tih chu anmahni nen lama hrechiangtute vek kan ni. Tunah chuan Zirna (Education) a awm tawh a. Chumi hmanga hmalak pawh a ngai tih kan hria. Tu nge zirlaite chu? Ṭhalaite. Tunlai IT khawvel sang tawh tak luhchilhtute hi tute nge? Ṭhalaite bawk. Chu chu kan khawvel kalphung a ni tawh. Inzir sang a, tunlai nun dân kalphung, ram dang politics kalphungte hre zawk chu lehkha thiam ṭhalaite tho an ni.
ṬHALAITE ṬHATNA LAI CHU...
'A la patuai deuh mang e/a va la tleitir deuh ve maw le' tih thu a ri leh fo mai hi kan ṭhalaite chek kan man tawk lo nite pawhin a lang ta vuai vuai mai. College-ah te leh lehkhabu dawra kan ṭhalaite titi hi kan ngaithla ngai em? Kan ram politics mai ni lo, World Politics leh ideology hrang hrangte an chei luih luih tawh ṭhin asin! An ngaihdân fing leh fin thlak tak takte hi ngaithlain kan beng kan dawh chin tawh reng em? Kan ṭhalaite hi an duai dîm lo khawp a ni tih hi kei ka hmuh dân a ni — ve thungin na.
Han thlir let vang vang ila — kum 1795-a French Revolution-ah pawh khân an rama retheite rahbehna leh intluktlânna awm lo lutuk chu zirlaite (Zirlaite chu ṭhalaite an ni kan tih tawh kha) leh kut hnathawktute lungawi loin nasa takin an ram kalphung an sâwi danglam tih kan hmu. A hnu fe kum 1969-ahte pawh khan Paris leh Bologna University zirlaite inhâwrkhâwmin kut hna thawktute dinhmun veina lian tual tual chuan an ram kulphung ṭha lo lai an thlak phah hial ta reng a nih kha.
Kan sawi ṭhin, kan sawi nawn leh dâwn— CAA duh lohna lantira Delhi leh State hrang hranga ṭhalaite aw chak takte kha, inpawngsualna râpthlak tak Nirbhaya case chungchánga ṭhalaite au aw thangkhawk rin ziate kha kan la hre ṭheuh a rinawm.
Chu lo-ah indopui pahnihna hnu lama Britist ram buaina kan thlir chuan 'unemployment problem' a ni. Khatih hun lai khân University graduate meuh pawhin chithlum dawr an nghah a ngai — an inchâwmna tùrin! An khawtlang nun a buai a. Inthlirna - 'class distinction' a nasa a.
Chumi tawngtu ṭhalaite chu an lung a awi lo. Kohhran an ring ngam lo a, tihdânphunga lungawi lohna lo chhuak chuan chhungkua thlengin a chawk buai! Sap ṭhalaite chuan an hmakhua an thlir a, an thinte hial a rim! Culture leh tradition te leh an convention tihdânphung awmsa lakah an hel tlat a. Thil thar, kalphung thar an duh a — a ni, châkin an tuihal! An theihtâwpin, nasa takin an au chhuak a ni. Beidawng awrawlte nen pawh a inpawlh nawkin a rinawm. Kha'ng hun laia an ṭhalaite rilru chu, 'Nobody thinks, nobody cares. No beliefs, no convictions and no enthusiasim,' tih vawiina kan auhla ang chiah hi a ni. Kan danglamna chu anniah chuan awmzia a nei a. An ram hruaitute leh party workers te huat hlawh chu sawi loh an bengkhawn a, a tak takin an che chhuak bawk. An ṭhalaite awká chu darthlalang atân an hmang a nih ber chu. Keini angin political party-te inbeihna emaw an ti tlat lo a, inchirhtheh nân emaw pawh an hmang hek lo. Chuvang pawh chu a ni ang, tunah chuan ram awhawm berte zinga mi an ni ta!
Ṭhalaite harsatna chu ram pum harsatna a tling ṭhin tih entirna ṭha tak kan tar lang zo chiah a. Hêng hna leh eizawnna te, ruihhlo te, zirna kawngah te, economic-ah te adp. hêngte hi sorkawr ṭha tehkhâwng pawimawh tak a ni fo ṭhin. Mi ramah chuan hêng hna leh eizawnna te, zirna kawngah te leh economic-ahte an tlak chiah emaw, an hniam viau emaw chuan chu an harsatna chu a dikna zawng chhuak tùr leh hneh tùrin an bei ṭhin. Kan ramah ngei pawh hei hi kan buaina a ni. Mahse, kan danglam ta bik! Kan danglam chu a dikna záwng chhuak tùr leh hneh tuma beihna tak tak a awm ve loh vang leh a sárhu lai chauha kan vei ṭhin vang a ni lekfáng! Chu kan buaina, ṭhalaite buaina chu a buaina tâwk vëk ṭhalaite bawk hi ching fel tùrin an ṭha tawk a, chu chu ṭhalaite vëk pawh hian kan hriat thar a ngai tak zet a ni.
A NGAIHNA HRIA ṬHALAI
Tuna kan sawi hi ṭhalai ṭhenkhat, 'Keini chu kan pi leh pu/kan nu leh pate aṭangin chumi party chu kan nia' tih ching ṭhalaite kan sawi tel lo. Political Party a ṭha emaw ṭha lo emaw pawh ni se, sahuai thing vawn tlat ching ṭhalaite kan sawi tel bawk hek lo. Rorêlna dik châka tuihal te, ram leh hnam hmangaihtute leh a ngaihna hria, mi thiam leh mi inzir peih ṭhalaite a ni kan sawi ni.
Fanu Daktawr rawn ngai MLA te, 'I sawi lai kha i hnaih lai ber' tih âwm tak tak Minister-te leh tunlai technology sanna leh mithiam bik a ngaih tawhna khawvela mahni inzirna lama tha ṭhum tawhte leh sorkarin an lo upat tawh avanga a chawlhtir tawh 'pensioner' nih hnua ram hmangaih thar a, khelmual chhung luh ta chauh ṭhin te ni loin, lehkhathiam leh a ngaihna hria ṭhalai, vanglai leh mihring ang pawha ṭhat lai hun ber ram tâna hlan ngam a ni kan ramin a mamawh leh a auh lawm lawm tawh chu ni!
Ram siamṭha tak tak tùr chuan a mual chhungah luh a ngai kan tih tawh kha. Chutiangin ṭhalaite pawh kan ram siamṭha tùr chuan politics kan luhchilh a ngai a ni. Dik lohna kan chân khán a chhuak tukdâwl ngam ṭhalai kan nih ngam a ngai bawk. Upate'n, 'Ṭhalah hnah hlui chu hnah tharin a thlak e' an tih ang khân hring mawi taka kan ram a awm theihna turin a hnah hlui chan châng tawhte pawh mi chhuanawm tak, ram tân thil tam tak lo tuar a, lo do dai tawhte pawh an ni ang. A dik, an zahawm. Zah pawh an phu! Chû'ng mite pawh zah thiam tak leh Mizo taka hnah tharte'n kan thlak a hun ta e! 'Engkim tân hun ruat a awm' tih ang khan a hun lo a thil kan lo tih hian kan lo buai mai mai zawk hi a lo ni a!
- Davis Hriatpuia