RAM HUMHALH LEH KANGMEI
Hman ni deuh mai khan CYMA chuan, kumin 2017 atan an thupui ‘Ram leh hnam humhalh’ hawnna inkhawm ropui tak an buatsaih a. Kum tam tak chhung chu he thupui tihlawhtling tur hian hma an la tawh a; ram pawhin a hlawkpui nangiang awm e. ‘Ram’ han tih hian a chhunga cheng mihring leh leilung bakah nungcha zawng zawng a huam a, tui leh boruaka cheng nungchate chenin. CYMA te hian nungcha humhalh lam, nghafuan ven tihtawp tuma beihpuithlaka hmun tam taka an hlawhtlin mek laiin, nungcha dang - a bikin sava humhalh lamah hian hma an la tawk lo deuh emaw chu, a tih theih.
ASEP hotupain, kar hmasa lawka Aizawl Post-a he lam hawia ṭan lak a ngaih nasatzia a rawn ziak khan ngaihtuahna a ti thui khawp mai. Air gun changkang tak tak, telescopic sight te nena kan rama savate kan suat nasatzia te, sava species 600 vel neia kan inchhal lai a, ASEP ho zir chian hnua 300 bawr vel chauh chhinchhiah theih a awm ta te hian Zoram hmangaihtute rilru a tina ngei ang. Khamrang leh hmun danga Birdspots hrang hrang an tlawh ṭumin, sava kap thiamten vawi khatah 40/50 an kah thlak ṭhin dan te a sawi a nih kha - a va han rapthlak em! Hetiang zela kan thing leh maute bakah nungchate kan suat chuan Mizoram hi ‘world’s geographical hotspot’-a chhiar tlak loh a la ni thuai ang.
Tun hma ang lovin, tuna Wildlife Protection dan hnuaiah chuan, kumtluana ramsate hi pel/ kah phal loh an ni tawh awm e. Chutih lai chuan, kum tluan titihin Airgun changkang hmanga sava kap ṭhinte leh rifles leh ulhbun hmanga sa pel ṭhinte hi, thingtlang khaw tinah hmuh tur an awmin a lang. Zokhaw lama han zin chhuah ve ṭum hian, khaw dai vela zing leh tlaia silai pu zun zun hmuh tur an tam hle. E&F Department te hi chuanWildlife Protection-ah hian an fail chiang khawp mai. Kan hriat phak bak harsatna namen lo an nei a ni fahmiang. Kum 3/4 kal ta khan, ṭum khat chu Khawhaiah INTACH pawlho kan zin a. V/C leh YMA hruaitute pi/pu sulhnu leh kan ‘natural heritage’ te venhim ṭulzia kan sawipui a, silai nena ramvah khap chungchang bikah anniho chuan “Hetiang thil hi RO hnena kan report pawha barah min khawn sak ngai loh avangin, kan report peih tawh lem lo” an ti! Hman deuh lawka nikum 2016 chhunga E&F Dept. ten sapel case an man zat chu 126 an ti a; an sarep man zat lah quintal khat pawh a tling lovin ka hria. Zoram pum huapa statistics atan chuan a beitham lu deuhin a lang!
Ti hian ngaihtuah ta ila, YMA Branch tin hian an bial chhung ṭheuha Airgun nei zawng zawng list siam ta sela. Chumi behchhan chuan, a neitute hnenah sava kah nana hmang lo hram turin ngenna khawng tak siam sela; mu arlak hmang leh choak nghal zual chu thuhran ni se. Chutiang bawkin, elhbun leh .22 calibre chin rifles nei zawng zawng list nei bawk ta sela; sa kah nana hman lovah tiin tih tak taka ngenna siam bawk ta sela. Hei hi Forest Department hriatpuinaa tih ni bawk se. Buh seng huna nghal rual leh ar lak hmang sanghar/ sihal te chu thudang ni se. Hemi rual hian ṭhalaiho thaza tih reh nan, ‘target shooting’ hi tih lar (promote) ni thung ta sela; Rifles Associations-te dinin, shooting range mumal siam ni sela. Hei phei hi chu Sports & Youth Welfare Department lamin an ṭanpui theih ngei tur thil a ni ang. Sawrkar lam pawhin silai license hi, ṭul bikte lovah chuan khap hmak thei bawk sela. Hei lo liama ram (environment and ecology) humhalhna ṭha a awm tam lovang. Heng rawtna mawlmang tak aia ṭha zawk daih, ASEP te hian an nei ṭeuh ang tih ka ring. Sairawkherh khap nana hma an la ṭhin te hi an fakawm thlawt.
Kangmei lam ve thung lo luhchilh dawn ila. Fire Prevention Week hi kum 2000 aṭanga hman ṭan a ni a; tun kum 2017 atan pawh kan CM zahawm takin February ni 6 khan urhsun takin a hawng a nih kha. Ka hriat sual loh chuan 2007 Mautam kum aṭang khan lo hal denchhena ram kang hi kum tin a zualkai ta emaw tih tur a ni. Lo vah chin bak tikang lo tura inzirtirna, Fire Prevention Week chhunga kan tih ziah ṭhin hian kawngro a su meuh em, tih hi ngaihtuah tham tak a ni.
Entir nan, kum 2010 khan State Level Fire Prevention Committee dinglai tichakin, kan Home Minister kaihhruaina hnuaiah E&F Department te, I&PR Department te leh NGO hrang hrangten Zoram dung leh vangah awareness campaign an nei a. E&F Department chuan Mobile Phone hmangin SMS-ah zirtirna lo nei leh nei lo pawh sawi lovin mi zawng zawng hnenah a thawn chhuak chamchi a. Home Minister meuh pawhin ram tikang lo tura ngenna, recorded voice mail a thawn chhuak ṭhin a nih kha. Chumi kum chuan February thla chhunga lo hal vek tur tih a ni bawk a. Khatih lai kha chuan, chhei le! tun kum zet chu lo hal laia ram kang a awm lo tak tak dawn e, ka lo ti rilru hman a. Mahse 2010 May thla tira Forest Department report dan chuan, hmun 1036 ah kangmei a chhuak a, a kan chhiat zau zawng pawh 189 sq. km (18,976 hectares) zet niin; Forest Division 15 zingah Division 3 chiahah ram kangchhia a awm lo, tih a ni.
Kum 16 zet ral hnuah pawh nikum (2016) khan hmun 1,328-ah lo hal niin, hmun 298-ah ram kang a awm a. Forest Survey of India, report-a a lan danin, kangmei chhuahna zau zawng chu 44.47 sq km. a ni a, chung zinga 4 sq km. chu ram kang niin, a dang zawng chu lo hal a ni. Lo hal hun bituk zawm lo khua 98 an awm tih report a ni bawk. CM meuh pawhin “Mizoram hi India ramah mei tikang nasa ber kan ni” a ti hial.
Awareness campaign hi tih makmawh a nih rualin, a takah chuan kan sawt pui tak tak lo hle tih hi phat rual a ni lo. Kan ṭhanmawh bawk nia ka hriat tak chu, ram kang ven nana Dan kan neih sa rengte hi hman nachang hre lovin, a tlachawp inkaihhruaina kan hmang hlauh ṭhin hi a ni. Kan CM chuan “Lo hal hun zawm duh lo an awm bakah... engtin nge ram tikangte hi an tih leh tawh ngai lohna tura hrem dan a awm lo’m ni tih ka ngaihtuah ṭhin” (Vanglaini, February7, 2017) a ti. ‘Ngaihtuah’ chawp ngai lova kan Dan neih sa reng te i han thlir teh ang: ‘The Lushai Hills District (Village Councils) Act, 1953 hnuaia Section 23(1) leh (2)(a) & (d) tlawhchhana siam, ‘The Mizoram (Prevention and Control of Fire in the Village Ram) Rules, 2001 kan nei a. He dan hi LAD-in kum 2001 daih tawh khan, Gazette Notification a chhuah tawh niin a hriat. He Dan hnuaia Rule 4 ah chuan V/C ten, kum tin lo vah hun leh thlawhhma lak dan programme kimchang an siam ang a, chu chu a khaw mipuiten an zawm ngei tur a ni. V/C ten lo hal bituk ni aṭanga ni 3 hma lamah khaw mipuite an hriattir ngei tur a ni a, chu ni ruatah chuan lo hal ngei bawk tur a ni.
Vahchap bak a kan loh nan, V/C ten hnatlang kovin meilam an siamtir ngei tur a ni bawk. Leipui, huan leh lobing neiten, an hal tum ni aṭanga ni 7 hmain V/C an hrilh tur a ni a; V/C te ruat niah an hal ang a, a ṭul dan angin meilam an siam bawk tur a ni. Rule 5, 6 leh 7 in a sawi angin V/C ten ram kang venna lama ruahmanna an siam chu mi zawng zawngin an zawm tur a ni. Dan bawhchhiate chungthu an rel thei ang a, an thuneihna piah lama hrem ngai case-te chu Subordinate District Court-ah an thlen thei ang. Rule 8 in a phut dan chuan, lo vah bak ram tikangtu, khuaa miten an man chhuak duh lovin, an zep pui a nih chuan, District Magistrate-in Order siamin a khaw pum a chawitir thei ang. Hei bakah ‘The Mizoram (Forest) Act, 1955’ hnuaia Section 39(3) chuan Sawrkar kawngpui sir tuak feet 100 chin chhungah lo neih phal a ni lo, a ti. V/C-ten dan bawhchhiate an chawitir theih zat hi Rs 40/- vel chauh a ni a; a beitham hle, siam ṭhat vat a va ṭul em!
Kan sawi tak ang hian, ‘The Lushai Hills District (Jhumming) Regulation, 1954’ pawhin a sawi ve tho. Village Safety Reserve te, Village Supply Reserve te leh Unclassed Government Forest te hi lo neih (jhumming) nana kan hman te an ni tlangpui awm e; heng ramte hi V/C-te thuhnuaia awm an ni. Lo neih nana ram sem te, a venhim te leh ram kang a awm apianga ṭhelh tura hma latu tur chu V/C-te hi an ni; kum 1953 hma lam chuan he mawhphurhna hi Lal leh Upate chan a ni. Anni khan tlin takin kan ram hi an an enkawl ṭhin a nih ngai kha! A bawhchhetute lah hrem lohvin an chhuah ngai lo. A chunga kan tarlan Dante hi a famkim tawk lo ang ang hian hmang ṭhin ni ilang, vahchap bak ram kang hi a awm lovang tih a rin theih. Nikuma khaw 98 lai lo hal bituk huna hal ve lote kha, hrem ngei an phu a ni lawm ni? Mahse tun thlengin hrem an nih thu kan hre lo. A kum hmasa lama Dan bawhchheho V/C-te pawh chu? Forest Department ram tih loh chu, ram kang ven kawnga mawhphurtu chu V/C-te an ni. Anmahniho control-tu leh Dan kan tarlan tak duangtu, LAD hi a kaikuang lian tak te chu an ni bawk. ‘Ram leh hnam humhalh’ thupuia neitu YMA-te hi, kan Dan neih sa zulzuia hma la turin Sawrkar hian a pun leh mai dawn em ni ang?
Tun thleng thlenga District Council hun lai Dan awmte tlawhchhana hmang fo lo hian, tuna kan ram, thing leh mau chereu mek dinhmun mila, Dan ṭha zawk leh khauh zawk, “ram tikangte hi an tih leh tawh ngai lohna tura hrem dan” chu kan dan siamtu MLA-te hian mutmawh hnarmawha an neih a va hun tawh em! Ram kang tur veng ṭha duh lo V/C te hi, chawi tir mai bakah, Development Scheme leh Welfare Scheme dangte hi pek ve loh dan te hi awm thei se, kan ziaawm hma mai lo’ng maw chu! Phengphelepa khua kan tlai lua dawn e!
- Rin Sanga (Ph: 94361 56518)