Subject thlan leh Eizawnna kawng
Zirna kakpui pawimawh pahnih matric leh plus 2 result a chhuak dawn ta a. Zirlai zingah an zir zel tur ngaihtuah an awm laiin ngaihtuah lem lo, a tlachawpa a rem ang, tlin theihna apianga zir chho ve nawlh nawlh pawh an tam. Nu leh pa bakah, zirlaite ngei pawhin ngaihdan kan siam theih nan, kan zir zelna tur kawng kan thlan thiam theih nan han inkawhhmuh tum ta ila. Hetiang lam hawi infuihna hi a tam viau na a, a belhchhahtu atan ni se, kan dinhmun leh tawnhriat a inan loh avangin ngaihdan dang hret hret pawh a awm thei ang.
1. Kan passed na a ṭhat avangin Science hi bawh kher tur a ni lo! High School zirlaia Science leh Mathematics tui lem lo, tuition leh by-heart avanga tiṭha chho hi tam tak kan awm. A bulthuma hre lo leh tuina tak tak nei loin Science an lak chhunzawm hian, an zirlai an zo lo va, harsatna tam tak an tawk ṭhin. Nih kan tum kha Science leh Mathematics kaihhnawih lam a nih loh chuan, Arts emaw Commerce emaw zir chhunzawm hi hreh loh tur.
2. Subject tuina leh thiam theih zawng hi nu leh pa, chhungkhat laina dinhmun aṭang hian a hriat ṭhin. Sumdawng chhungkua hian a tlangpuiin Commerce stream lam zir ta se, zirlai a pui thei viau ang a, a hnu lama Management lam hawi pawh ni se, an awlsam duh deuh ang; zirtirtu fain zirtirna lam hna kan tuipui duh viau, chutiang zelin. Kan chhungkaw dinhmun, eizawn mekna ang ni lo deuh hleka han kal pawh mi hlawhtling tak tak a awm theih rualin, a tlangpuiin kan zik chhuahna dinhmun hnaih lam kawng kan zawh hian a hna hrim hrim pawh nuam kan ti duh viau.
3. Lehkha thiamthei pangngai tak hi chuan Science hi han la phawt se a ṭha viau a. Mahse, Science kan lak rau rau chuan, Mathematics lak tel ngei tur a ni. Hei hi zirna sang zel zawh tur tan a pawimawh rualin, a hnu zelah awlsamna a tam. Nih kan tum azirin harsa taka lak kher chu a ngai chuang lo ang. Nurse nih duh chuan, Class XI aṭangin Science lak a ngai tawh a. Eizawnna atana hman kan tum azirin subject thlan thiam a ngaih avangin, a hre turte ràwn hreh loh tur.
4. Zirna kawnga chak vak lo hi a awm theih a. Hengte hian thiamthil bik nei tura training an kal a, an tuina zawng tak a lo nih chuan an hlawhtling thei viau. Thil chi hrang hrang, kan chenhona atana kan mamawh tlat- lumet, mechanic, electric wiring, plumbing, welding, fashion designing, etc. te hi, master degree thleng thlenga zir ai maha hlawh ṭha zawk an tam. College tal han rap se, Master degree tal han nei se kan ti ṭhin. Mahse, mi tam zawkah chuan hun khawhralna a nihna chen a awm. Zirna kawng zawh zel a ṭha, kan tlin phawt chuan, mahse, kan zir chhunzawmna chhan kha ṭha se. Zirna kawng tluang pangngai zawh a, Master degree neih hnua zirbingna (research) lam han hawi chhohte hi tihdan phung pangngai a ni chho ta a. Matric aṭanga kan passed chhoh zelna kawngah a tiṭha pawl leh record nei ṭha kan nih si loh chuan, degree sang tak nei chungin, kan phu tawk ang hna neih loh maite hi thil awmthei a ni. Chutihrualin, College leh University-a zirtir hnaa lut tur chuan, Ph.D degree neih ngei ngei a ngaih tak avangin, zirbingna lama kan tuia kan record a ṭhat bawk chuan hna nghet hmuh theihna kawng a ni.
5. Zirna kawnga chak lutuk lo, mahse taima si hi mi eng emaw zat kan awm. Hengte hian zirna kawng an zawh zel hian mi hlawhtling tak an ni duh viau. Mi thiamthei, thluak ṭha kan tih tam tak hi an taimak si loh chuan, an thlen chin a tawi duh viau. Taima tur chuan kan zirlai hi tui a ngai a, kan tuina tur subject thlan hi a pawimawh hle.
6. Zirna peng hi a tam khawp a, a thlur lian Arts, Science leh Commerce han tihah pawh hian peng chhawng a la tam viau. Lehkha kan zirna chhan hi eizawnna tur kan duh avang a ni ber. Class XI ah hian p>ng hrang hrang a awm a, School azirin subject lak theih pawh a inanglo. Class XII ah mark hmuh ṭhat a awlsam tih avanga subject thlan te, Graduate ah chumi lam chu a awl tih avanga lak ringawt te hi a fuh chiahlo. Passed chhuah ngawr ngawr, degree neih nan chauha lehkhazir kan nih chuan thuhran ni se.
7. Competitive Exam kaltlang deuh veka Sorkar hna hi luh a nih avangin, heti lama min pui thei tur ang chi thlan lawk thiam a ṭha khawp mai. Entirnan, Arts stream-ah chuan Economics, Political Science, Geography, etc. te lak a ṭangkai. Sawi tawh angin, Science stream-ah kan kal a nih chuan, a theih hram chuan Mathematics hi lak tel ngei hi a ṭangkai. Banking lamah, mitin ban phak SBI ah te hian Mizo kan tlem telh telh a. Mathematics leh English lam thiam tana luh mai theihna a ni a, heti lam kawngte hi zawh tam thei ila. Kan sawi uar em em Civil Service lamte, Army etc. lama officer hna han ekzama lut chho turte, pawh hian, High School kan zawh aṭanga kan inbuatsaih ṭan a ṭul.
8. Tlem lai deuh khan Engineering/ Architect lama kal hi kan uar viau a, subject ṭha a ni, han zir chhuaha inhlawhna nghal mai theihna awm a nih avangin a la ṭha reng mai a, a branch erawh thlan thiam a ṭul. Mizoram pel lova eizawn kan tum anih chuan, Engineering-ah chuan Civil Engineering tluka ṭha a la awm lo va. Graduate level-a duhtawk mai lova, Master zir leh a chunglam chhunzawmte hi tam thei ila. Kan ramin, Geotechnical Engineering lam thiamte hi kan mamawh hle.
9. Zirlai tam zawk chuan Medical Doctor nih kan tum ṭhin. A hna a zahawm a, a ṭha viau, mahse, a zir chhuak tawhte leh eizawnnaa hmang mekte aṭanga han thlir hi chuan, mi ṭhenkhat hi chuan an hna hi an tui lo em ni aw, a tih theih. Kan mizia ngun taka in chik chungin, kan zir chhuah huna a hna dinhmun thlir chunga thutlukna siam chi a ni. Specialist leh Super specialist tam zawk neih theih erawh a duhawm hle. Medical doctor kan ni thei ta chiah lo anih pawhin, medical kaihhnawihah hian peng hrang hrang a tam hle a. Laboratory kaihhnawih lam leh a khawl lam khawih thiam mi te hi kan la mamawh belh zel dawn, heti lam kawng zawhte hi a sual lo viau ang.
10. Plus 2 level aṭanga zir ṭan theih, Geology subject lak hi kan la uar lo hle. Tun hnaiah, AMC-a dan thar a awm avangin, M.Sc. Geology mamawhna a sang leh zual ta a. Science subject-a master degree dang anglo takin, insakna tur hmunhma endik atana hman ngei ngei an ngaih tak avangin, Master degree thlenga lehkhazir tum tan chuan subject ṭha tak a ni ta! Aizawl mai bakah, Lunglei lam leh District capital dangah te pawh insak hmaa a sakna tur hmunhma leilung endik hi kan la tih zel pawh a rinawm a. Rilru nei taka hemi lam kawng lo zawh pawh a ṭha ang. Sorkar lama lut tur pawhin, service hranpa Central leh State-ah Geologist post a awm a; Higher Sec., College leh University ah zirtir hna lam a awm a, Indian Forest Service leh Central service dang dang an exam thei a. Private firms, company lian tak takah hna a tam viau bawk. Subject harsa tak a nih loh avangin, lehkhathiam thei deuhte hian han bawh zel se. Class XI-a Geology lak theihna hi School pathum a awm- Govt. H.S.S., Aizawl & Lunglei leh Serchhip (Govt. Aided School)-ah; College-ah hian pathum- PUC, Zirtiri College leh Lunglei Govt. College ah a awm a; Master degree hi pahnih- MZU leh PUC (Geophysics) a awm.
11. Management lam hna hi tunlai khawvelah chuan eizawnna hmui tak a ni a, a ṭhan zel pawh a rinawm. Sorkar hna hian min daih vek dawn lo, kan sukthlek pawh a danglam chho zel a, mahni kutke-a eizawng turte leh Private firm leh Company lama thawk turte hian management lam thiam mi kan mamawh. Mizoten kan thiam theih chi tak a nih hmel.
12. Sports leh music hi kan tuipui viau vek a. Mahse, heti lama thleng sang, coaching lam leh music lam pawha zirna kawng pangngai zawh hi kan la tam lo. Kan kohhran kalphungte leh nunphungte avang hian hetilam thiam mi hi kan la mamawh dawn chauh a. A thiam pangngai ni mai lo, a bul ṭhum aṭanga thiam leh chhawr tlak kan mamawh. Video, audio lam thiamte pawh tiamin, heti lam zirna kawng zawh hi awm zel ila. Biak In leh pungkhawmna hmunah sound system ṭha kan duh zel a, tlawmngaia duty theite kuta dah lova, a thiam ngeite kuta kan dah law law hun hi a la thleng ngei ang.
13. Pathian thu lam tui tan Theological College lama luh mai hi a ṭha a. Graduate a ngaih avangin, Science leh Commerce lam kan tui viau anih loh chuan, Arts stream a luh a, Philosophy lak tel theihte hi a ṭangkai. Rawngbawlna kawng a nih rualin, Kohhran ṭhalaia mi tui leh nuamti tak kan nih chuan heti lam kawng zawh law law tum hi a ṭha ber. Subject harsa tak zir chunga, Kohhrana mi ṭangkai nih tum bawk chu hun hman thiam ngai tak a ni.
14. Bachelor degree tal neih theih hi chu a ṭha viau, mahse Master degree neih kher i tum vek lo ang u. Zirna kakpui aṭanga kan han chhuah hian, engkim mai hi awlsam angin a lang ṭhin. Kan dinhmun leh mizia, kan taimak dan azirin lehkha zir ila. Professor hnate hi hna zahawm a ni, mahse hemi kawng zawh tur chuan, lehkha kan zir laia tih ṭhat chhoh vek a ngaih bakah, vanneih tel a ngai a. Mi zawng zawng kan ni thei dawnlo. Private School-a inhlawh tum miah loh pawhin, Master degree kan han neih chuan, eizawnna mai a lo awm lo nen, kan thawk leh nge nge ṭhin. Kan zirna leh kan hlawhte hi a inphu miahlo!
15. Ngun taka mahni inenfiah chungin zirna kawng hi i zawh ang u. A chunga kan tarlan tak, zirna tluang pangngai zawh lem lova nitina kan mamawh ang chi hrang hrang thiamte hi mi hlawhtling tak tak, chhungkaw chawm thei an awm ṭeuh. Sorkar hna hian min daih ngaih dawn lo, khawsak a harsat chho zel; hetih mek lai hian eng kawng pawh zawh ila, taima leh theihtawp chhuaha lehkha kan zir phawt chuan hlawhtlingna kawng hi a la zau hle. Remchanna lei thiam leh hun hman thiam, inzir zela inchher hriam peih a pawimawh ang. Mi tam ber te kawng zawh leh an zir ang zir hi ṭhatna tam tak a awm rualin, mite zir tam vak loh han zir te, Sorkar department hrang hrang awmsa behchhan zir chhohte hi a fuh duh viau. A tawpah chuan, mahni hi kan pawimawh ber, eng pawh zirin thawk ila, phur taka kan thawh theih tluka hna nuam a awmlo.
16. In leh lo din te, lirthei leh hmanraw ṭha neih zelte hi a ṭha viau a, tum tur pawh a ni. Mahse, nu leh pate hian kan rohlu ber ngaihthah lo ila. An zir zelna atante leh hma an sawn theihna tur kawng anih chuan insenso pawh i hreh lo ang u; kan tlin manglo anih pawhin loan kan puk mai ang chu! Kan duhzawng leina atan pawha sum leh pai kan senso theih chuan, kan fate, kan chhungkua leh kan ram la rochunte turte tan chuan, insenso hi a na lo. Zirna, hlawhtlinna tam tak hi lei chhuah a ngai ta si a.
- Mercy pa