Written by
C.Lalengkima

Inthiarna in nei ṭha em? (Champhai District ODF a puan lawmnan)

India ram faina beihpui thlakna Swachh Bharat Mission (SBM) hi kan hre ṭheuh awm e. He Swachh Bharat Mission hian khawlai leh hmun remchang laia inthiar awm tawh lohna (Open Defecation Free) hi a dah lian hle mai a. A kaihhruaina laipui ber pawh a luah reng a ni. He ti tak maia SBM in a rawn buaipui chhan hi India ramah hian inthiarna nei lo, khawlai leh hmun remchanga inthiar ta mai mai kan tam em vang a lo ni. A dik chiah chuan India ram lai ril zawka rel a han chuan nikhua te hian zing karah rel kawnga zak map lova inthiar hmuh tur an tam em em ṭhin a, tin hmun remchang lai lo leh lui vela inthiar mai pawh kan tam em em tih chu sawi ngai lovin kan hre vek awm e.

SBM kan darthlalang: SBM hnuaia inthiarna mumal lo, khawlai leh hmun remchang laia inthiar awm lohna tura hmalakna hi keini Mizoram tan chuan ṭul ve turah hian kan lo ngai vak lo niawm tak a nia. Mizo zingah chuan khawlaia inthiar emaw inthiarna nei miah lo chu kan awm kher tawh lovang kan ti ṭhin. A bikin khawpui (town area)ah phei chuan a awm hi kan ring tawh lo. Mahse, he ti zatah hian chuan Mizo zinga awm lo tura kan ngaih hi a lo awm fo ṭhin a, ni lo tura kan ngaih hi a lo ni fo ta reng mai.

Thingtlang lam chu sawi loh khawpuiah pawh inthiarna mumal nei lova, a remchanna laia inthiar tawk te, in hranga chhungte inthiarna ṭawmpui ve mai te, chhungte chu sawi loh ṭhen­awmte inthiarna ṭawm ve chawt pawh kan lo awm nual mai. Mikhual neih huphurhawm khawpa inthiarna nei chhia te, inthiarna leh a vel ṭawp leh rimchhe lutuk te, inthiarna kalkawng chhia leh hla lutuk te hmuh tur a tam mai. He SBM hnuai inthiarna chungchanga kan han insingsaknaah hian kan hlimthla a a lo lang chiang ta hle a, ṭan kan lak a lo la ngai viau mai.

Mizo nuna inthiarna lam: Tun hma lam deuh kha chuan Mizo te ngei pawh hian inthiarna hi kan ngaipawimawh vak lo. Kan vawk vulh te kha kan ek ei zotu an ni a, nikhua a lo rei a uiin naupang ek an ei leh mai a, inthiarna neih na chang kan han hriat hnu pawh hian thingtlang lamah chuan kawr kama thing khama inthiar te kha kan awm ṭhin. Tichuan, septic tank siam ṭhin pawhin pawnah kher an han dah a, tun hnuah chuan mahni inlumah, room tina dah thei phei chuan an dah ta vek mai.

Tun hnu thleng pawh hian inthiarna hian kan nunah hmun a luah lian lem lo niin a lang. In sa thar ṭhenkhat zingah inthiarna ṭha leh awlsam ngaihtuah tel lo te pawh hi kan la awm nawk mai. Chawhmeh chhia pawh a ei chhung a rei lo em mai an tih ang deuh hian, inthiar chhung a rei lo bawk a, inthiar laia siam ṭhat ngai viaua an hriat hi inthiar zawh hian vei zui a hlawh lem lo emaw ni tih turin kan inthiarna te hi zuk awm hlawm thei a. Ruah sur laiin an inthiar ve ngai lo em ni aw tih tur khawp te pawh zuk awm thei a. Zin velna hmuna hotel vela kan inthiarna tam tak pawh hman chakawm lo tak tak a la tam mai. A nawlpui ang hian inthiarna hi nei ṭha viau mah ila, ṭan lakna tur erawh kan la ngah hle.

Sorkar ngaihpawimawh inthiarna ṭha: India ram sorkar laipui hian inthiarna ṭha leh thianghlim nei tur hian nasa takin ṭan a la mek a ni. Hmalakna hrang hrangte ruahman a ni a, chu mi zingah chuan mimal inthiarna (individual household latrine) sakna lamah te, mipui vangtlang tana inthianna (public toilet) leh a huho a hman tur inthiarna (community toilet) te ruahman a ni. Mizoram bikah hian mimal inthiarna lamah hian nasa takin ṭan lak a ni. Hetianga inthiarna hmun ni lo, pawn leh hmun remchanga inthiar kan awm tawh lo a nih tih puan chhuahna (open defecation free) chungchangah pawh sorkar laipui lam hian a duh uluk hle.

Khua emaw District in emaw pawna inthiar kan awm tawh lo a ni tih hi lo puang chhuak ve ngawt mahse, sorkar hian an inpuanna chu duh tawk mai loin endiktu tur, sorkar mi leh sa ni lo (third party monitoring team) Quality Council of India ruaiin uluk takin an endik ṭhin a ni.

Khawpui bika endiknaah phei chuan chu khawpui zawng zawnga naupang tin leh zirtirtu tinten inthiarna thianghlim lo an hmang ngai tawh lo a ni tih puanchhuahna (declaration form) an fill up vek a ngai a. Self Help Group te leh Councilor/ Village Council President tinten an puan chhuah ve (declaration form an sign) vek a ngai bawk. Heng document te hi uluk taka endik leh a hmun ngeiah kal chilhin veng, bazaar leh sikul te uluk takin an endik thlap hnuah an lungngawi kim vek hnu in certificate an pe chhuak chauh a ṭhin a ni. Chung zingah chuan Champhai District phei chu Mizoramah khawpui lam chauh ni lovin thingtlang lam thlengin pawna inthiar awm lohna District hmasa ber an ni a, a ropuiin an lawmpui awm hle.

Engnge kan dinhmun: Inthiarna ṭha neih hi ram hmasawnna leh changkang tehna ber chu a ni lo a, mah se he mi hmang hian kan hmasawnna thlen chin chu kawng tam takin a teh theihin a lang. Kan veng, kan khuaah inthiarna mumal lova inthiar mai mai kan la awm hlawm em tih te kan ngaihtuah a hun ta. Inthiarna thianghlim lo (Mizo pa ek in kan tih ang hi) a inthiar kan la tam em tih te hi kan ngaihtuah ngun a hun ta khawp mai. Khawtlang hruaitu te, tlawmngai pawl ang leh kohhran ang pawhin kan inthiarna ṭha lo te kan inngaihtuah pui a, kan in nawr emaw pawh hi thil ṭul tak a ni. SBM hnuaia inthiarna nei thei loten inthiarna an lo neih theihna tura sorkar lam aṭanga lawmman anga ṭanpuina (incentives) te a siam ṭhin a. He mi

ṭanpuina hmang hian mi tam tak te chuan inthiarna ṭha zawk leh thianghlim zawk te an neih theih phah a ni. Amaherawchu, ngun lehzuala kan ngaihtuah chuan sorkarin inthiarna a sak sak ngai te an awm a, heng hi lawmawmin lang mah se thil fuh ber a nih lohna chen a awm. Chenna tur in sak te chu sum tam tak ngai thil a ni a, inthiarna te chu thil harsa lutuk a ni hran loin a lang.

Chuvangin, kan inthiarna tur em hi chu keimahni intodelh thei tura hma kan sawn a ṭul hle awm e. Khawvel hmasawnna chak takin a kal mek zel a, chu mi man tur chuan theih tawp kan chhuah mek laia inthiarna neih mumal loh te, mi inthiarna ṭawm reng ngai leh inthiarna thianghlim lo neih a hun tawh lo ve. Hawh u, i ṭhangharh teh ang u.

- C.Lalengkima