Written by
Engkima Colney
Vairengte

RAMRI HNAI KAWNGLAIH CHUNGCHANG HI

Ramri hnaih kawng laih chung­chang hi ṭhian ṭhenkhatten mumal takin ziak turin min rawn ve fo a, mahse a tîr lama sum hman tam lutuk anga lang kan tarlan bak kha chu thu kal deuh lai leh sorkar hmalakna te a la awm avangin sum hman dan felhlel awm nia lang chungchangah khan ka ziak mai duh rih lo. Kan thawhpuiten RTI hmanga ramri sum hman dan an zawhna te kan nghah deuh avâng te pawh a ni ve bawk.

Hetihlai hian tunhnai­ah Kolasib DC office lama thuneituten kan chan­chinbu mi ṭhian pakhat hnênah ramri kawng laih leh hmalakna atana an sum hmuh leh kawng an siam dân te an lo puan chhuah takah chuan kan hriat ve tlêm a zawng han thailan erawh a pawi lutuk tawh lo niin a lang a ni.

Engvangin nge ramri hnaih kawng hi an laih?

Khatia Assam nena ramri lamah buaina kan neih takah khan kan sipaite pawh ramri hnaih hmun hrang hrangah dah ve niin hêng kan sipai duty te pawh tur hian kawng laih hna chu kan sorkar chuan a rûk deuh si, ramri hnaia awm mipui hriat vek siin a theih ang angin a lai ve a. Vairengte chhehvêlah hi chuan Assam lam pawhin kawng hi rawn lai ve in kan in laih siak a ni ta ber a ni.

Tlêmin hun a kal deuh a, ramri a buaina chhuahna hmun ni lem lo pawh laih belh zêlin report an chhuah kim meuh chuan tute emaw in lâk hero duhna vang nge ni a ramri buaina aiin buai lohna hmunah kawng laih a lo tam zawk ta daih mai a. A viltute lah thawk hah an in tiin ralṭitna hmunah thawk reng ang te a in sawi duh tawk an lo la awm a, a hahthlak tak zet a ni.

Ramri hnaih kawng laih chhan ni lo laih tam ta lutuk khan ṭul lova sum hman a ti tam a, eiru duh tan ziah bo theihna a ti tam a ni. Ramri khuaten ramri hnaih kawng laih ruala hamṭhatna an lo hmu ve thik ni awm taka a ramri buai lo lai kan lo laih ve vak hi enge a chhan ni ang le?

Sum hman dan tih danglam a ni

Heng ramri hnaih kawng laih hi kumin March thla kha 3rd phase thleng zawhfel niin report pawh Kolasib DC office a siam niin an report-ah tarlan a ni. April thla tir lama Kolasib DC Office report aṭanga alan danin ramri hnai kawng laihna atana sum hman hi phase hrang hrangah ṭhen niin phase thumna thleng khan cheng nuai 1900 chuang (Rs. 19,56,64,875/-) hmanral a ni.

1st phase-ah hian ramri hnai kawng laih nan hian cheng nuai 200 chuang (Rs.200, 49,000/-) hman niin hei hi sum pek tlak vek a ni tawh a. 2nd phase ah ramri hnaih kawng laih nan hian cheng nuai 507 chuang (Rs.507,30,600/-) hman leh niin he an sum hman atang hian cheng nuai 152 chuang (Rs. 152,19,000/-) pek a ni tawh bawk. 3rd phase ah hian cheng Nuai 1248 chuang (Rs.12,48,85,275) hman ni leh in hei hi pek a la ni lo thung. 

An sum hman zawng zawng, Nuai 1900 chuang aṭang hian cheng Nuai 1600 chuang (Rs. 16,03,96,875/-) ramri hnaih kawng laih nan hian leiba a la awm nia tarlan a ni. Hetih lai hian tunhnaia DC office a thawktuten an report pêk thar berah chuan Ramri hnai hmalakna atan hian sum hi sanction vawi li hmuh a ni a, 1st phase-ah Rs.2,00,49,000/- hmuh niin 2nd phase-ah Rs.1,52,19,000/- leh 3rd Phase-ah Rs.12, 48,85, 000/- hmuh a ni leh a, 4th phase ah Rs.5,07,31,000/- hmuh niin an tarlang a. Hnathawhna atana pawisa 1st leh 2nd phase hi pawisa pekchhuah a ni tawh a, 3rd phase leh 4th Phase hi sanction tawh niin pekchhuah a la ni lo a ni. Hetih lai hian DC Office report thar ber aṭanga a lan danin March ni 31-a DC Office-in report an siama 2nd phase atana cheng Nuai 507 chuang (Rs.507,31, 000/-) an hmang anga tarlan chu report tharah hian cheng Nuai 152 vel lek hmang anga dah a ni a. Hetih rual hian 4th phase rawn awm tharah hian report hmasaa 2nd phase-a an sum hman zah chiah chiah (Rs.507,31,000/-) dah a ni leh thung a ni.

Tin, tarlan tawh angin 3rd phase hi March ni 31 thlenga sum hmanna niin report hmasaah khan sawi a awm a. 4th phase-a an hnathawh hun chhung tur hi April ni 1 aṭanga April ni 12 (Sorkarin a tihtawp hma) vel thleng lek kha niin a hriat a, hemi chhung hian cheng Nuai 507 chuang an hmang leh hman niin a lang a, a nuihzathlak deuh a ni. Tun ṭuma report thar berah ramri hnaia hmalakna atana 1st atanga 3rd phase thleng hian a vaiin Cheng Nuai 1601 chuang (Rs.16,01, 53,000/-) a ni a. Report hmasaah erawh cheng nuai 1956 chuang (Rs. 19,56,64,875/-) a ni thung. Hetih lai hian tuna 4th phase-a an sum hman anga tarlan thar, Cheng Nuai 507 chuang (Rs.507,31,000/-) nen hian ramri hnaih hmalakna atan an sum hman zawng zawng hi a vaiin cheng Nuai 2105 chuang (Rs.21,05,84,000/-) a ni a. Tuna Sorkarin sum a sanction tawh nia Kolasib DC Office-ten an sawi, Rs. 21,08,84,000/- hian a daih vek theih tawh dawn niin a lang a ni. Hetiang hian sum an hmuh dan leh hman dan danglam hian ngaih a tiṭha lo tak zet a ni.

Kawngpui thui zawng tih danglam leh a ni :
Khatia sum hman leh an kawng laih a inphu lovin sum hman a tam uchhuak anga a lan takah chuan ramri hnai buaina leh buaina ni lem lo pawh a theih anga tam laih belh tumin an hmanhlel a. Hei bakah an kawng laihte pawj official ni lem lote'n a theih ang ang leh thui thei ang bera teh tumin an hmanhlel ta niin a lang a. Ramri hnaih kawng laihte hi March thla khan tehfel niin he report hi 31st March 2022 thleng nia thu dawn a ni a. Report in a tarlan danin ramri hnai kawng laih hi a pumpuiah 124.3 Kms thui niin, hetih lai hian hmun ṭhenkhat tih kim loh a awm avangin report hi siam ṭhat leh an tum nia thu dawn a ni. Official-ten ramri hnaih kawng laih an teh tarlan aṭanga a lan danin ramri hnai khua 8 ah kawng hi laih a ni a. Chungte chu - Vairengte, Phainuam, Saiphai, Mauchar, Saipuim, Bairabi Zophai, S. Chhimluang leh Buhchangphai te a ni. Vairengte bikah hian 46.5 kms laih niin hmun 11-ah kawng hi laih a ni a. Vairengte chhehvela khaw hnai ber Phainuamah ramri hnaih kawng laih hi 7.7 kms-a thui niin hmun thumah laih a ni a. Tin, Saiphaiah hian hmun hnihah kawng laih niin 4 kms a ni a, a thui zawk Kerkul to Saiphai (NH306-A) 3.5 kms chu kawng hlui chei ṭhat niin helai hi 4 mtrs-a zau a ni thung.

Hetihlai hian Maucharah hian hmun 5 ah kawng hi laih niin a vaia an kawng laih belhkhawm hi 20.1 Kms a ni a, a zau zawng 3 mtrs veka zau nia tarlan a ni. Mauchara Khaw bawn Tlang Road chu 5.2 kms-a thui niin Khawbawn Tlang Road to MUP Tlang erawh 0.3 km a ni a. Mauchar Road (NH306A) to Teirang neklian kawng chu 7.5 kms niin Teirangnek lian to Vawk puilian Road chu 4.8 kms-a thui laih a ni a, Mauchar Road Bypass chu 2.3 kms thui laih a ni bawk.

Hetih lai hian Saipumah hian hmun 6-ah ramri hnai kawng laih niin a vaiin 34.9 kms-a thui laih a ni a, 3 mtrs-a zau vek nia tarlan a ni bawk. Bankang road an tihah hian kawng hlui chei ṭhat 3.5 kms leh a thar 5 kms laih a ni a. Uvai road an tihah 11.6 kms-a thui laih niin Chawilung road ah 4.5 kms-a thui laih a ni bawk a. Tuisen road ah 5.6 kms-a thui kawng laih niin Tiama road ah 0.3 km laih a ni bawk. Tin, Bairabi Zophaiah hian IR Camp to LMG tlangah 1.5 kms a thui laih a ni a. S. Chhim luang to Awrpuara veng (Bairabi) ah Kawnghlui chei 5.2 kms niin 4 mtrs-a zau a ni a, kawng thar laih hi 31st March thleng khan 1.9 kms-a thui laih a ni bawk. Tin, Pangbalkawn to S. Chhimluangah hian kawng hlui chei ṭhat, 7.2 kms-a thui leh 5 mtrs-a zau laih a ni. Hei bakah hian Buhchangphai to Phaisenah 4.6 kms-a thui, 4 mrs-a zau laih niin Buhchang to Kaikuang Lui erawh 0.6 km-a laih a ni bawk.

Hetih lai hian tunhnaiah DC office ten report an pêkah erawh tun ṭum ramri buai denchhena kawng laih zawng zawng hi km 275.295 a tlin thu sawiin, kawng cancel lehte pawh a laih man pek vek a ngaih avangin pek vek an nih dawn thu an sawi a ni. Kawng laih a nih bakah hian ramri hnaih khuate tan hmalakna hran a awm tel niin an sawi a, ramri hnaih khuate tan Field laiin Field an laih zawng zawng hi a sei zawng Mtr 994.22 niin, a zau zawng mtr 599.788 a tling a, kawng laih tharah hian hume pipe 16 phum a nih thu an sawi bawk.

Kawng laih hna hi hlawm hrang hranga laih a nih thu an sawi bawk a, kawng laih hlawm lian deuh chu Saipum 65 km, Mauchar 58.55 km leh Vairengte area 58.55 km te a lo ni ta daih mai a. Kan hriat ṭheuh angin April thla khan Ni 15 thleng pawh hna hi thawk si lovin an ramri hnai kawng hi a lo pung nasa tain a lo thui ta hle a, Vairengteah phei chuan hmun khatah chiah laih belh a ni a, a hmaa mi nen belh erawh chuan a dik thei vel tura ngaih a ni ve tho bawk e. Hetih rual thil lang chiang tak chu sum hman a tam thu tarlan a nih hnuah kawng laih zawng thui ta vak mai hi a nuihzatthlâk deuh chuan a hriat a ni.

Ram leh hnamah kan chhang lo :
Heng zawng zawng han ngaihtuah hian kan ram kan chan lohna tur leh, kan humhim theih nân kan sipaite leh ramri hnaia khaw awmten theihtawp an chhuah laiin, tute emaw chuan ramri hnaia hmalakna sum chu mahni ip tihpuar nan hman kan lo tum niin a lang a. Hei tak hi a pawiin kan ṭhahnem ngaihdan inchen lo lutuk hi a pawi tak zet a ni. Heng ramri hnaia hmalakna tura sum lo kalte hi a tîr aṭang khan felfai taka kalpuia hmalak theih a nih laiin, ramri a ralmuang deuh ta maw tihah a chuh chak chakten thuneih an rawn tumin, ram tana Hero ah insiam chawp tumin hma an la ta niin a hriat a. Dik taka hmalak ni ngat se chu heng kan sum hmanral zawng zawng hian kawng ṭha tak leh ramria awmte tana hman ṭangkai theih tur thil tam tak siamna daih a ni a. Hetihlai tute'n emaw sawi mâm tum ang hrima kum 50 chhunga kawng laih man tlawm ber anga chhuah duh tlat kan awm hian kan dik lohzia a tilang chiang a. Ramri hi poltics khelh nan te, a thua ram inhmangaihsiak nante mai ni lo, a taka kan tihlan loh chuan kan ram hi kan la chân belh zel dawn niin a lang.

Engpawhnise, heng ramri hnaih kawng laih leh hmalakna atana sum hman dan hi detail-a hmuh theih hun lo nghak leh phawtin chiang leh fiah zawkin kan la chhui zêl turah ngai ila. Kan ramri laitu kan JCB-te hian an thawh hlawh hi kim takin hmu se la, tute emaw sum chuang lo eiruk tumho vanga an thawh bak bak hna thawhtîr anga ziak a, ei leh in leh thil dang tam tak hmang anga dawt bill kan siam ṭhin hi bansan ngam ila. Keini Mizo ṭhangtharte hi ram leh hnamah hian kan chiang lovin engkim hi sum siam nan hman kan tum ta niin a lang a ni. He sum hman danah hian thil dik lo a lo awm ngei a nih chuan eng pawl lian leh ropui hruaitu a ni emaw, sorkar officer lian tak a ni emaw, politician hmingṭha tak pawh ni se, sorkar hian a ṭul angin action la ngam mawlh se.

- Engkima Colney, Vairengte