KAN ZOTLANG RAM NUAM

He Mizoram hi kan Zotlang ram nuam, thlifim lenna ram, lentupui kai velna, lenthiam kawlngo ten sang taka thla zara an thlawh rik hiau hiauna hmun a ni. Mual leh tlang bawk pangah zo thing a ding tawi liih leih a, lui phai zawlah lungpui a ngir khep khup a, zo tui thiang a luang ri her her a, van boruakah chhum a kal delh delh a, thlifim a thaw her her a. Ṭuahpui leh vau mai bakah phunchawng te a'n par a. September zing ni chhuak phei chu a mawi zual.

Hnuai lamah ngaw dur leh hring mawi tak kara luite thiang luang her her leh pangpar mawi tak tak bawmtu sava chi hrang hrang a awm a. Chunglamah boruak thiang vuk mai leh van dumpawl mawi tak a awm a. Chu hmunah chuan Mizo an cheng a, chung Mizo te chu lungrual taka sirsawn dial dial chunga hnathawk thin, nui hawr hawr chunga ruahpui hnuaiah pawh hna thawk thei, huaisen si, taima si, rinawm si an ni.

An thlahtute lah mi huaisen ngang an ni a, an thlah te pawh an rilru a sangin hnamdang hlauh leh tih te chu sawi loh, hnamdang chu an tan dimdawih leh duat tawk lek an ni a, hmuhsit phei chu an tan tih hauh loh tur a ni a, thianah te siam zawk tur a ni. Mizote chu tlawmngaihna nei hnam, hnam chungnung an ni a, hmun nuam bik Mizorama cheng an ni a, an hlim a an lawm tak viau pawhin an awmdan tur awm tak a ni.

Pu Rokung, i Mizoram leh Mizo hnam min hmuhtir hi a va nuamin a va duhawm em! Kan nun pangpar chu chhuan lo kal leh tur zawng zawng pawha chhuan tlak a i chawi ta hi!

Aw tlawmngaihna hlu, aw nunna par,

Kan tlang ram nuam hmun sangah hian,

Kum sang tam tak pawh ral mahse,

Zamual liam lovin ding reng rawh.

He tlawmngaihna ngat hi chu tunlai khawvel tharah hian tharin par ang lo vul leh se chu kan thiam kan finna leh kan cyber khawvel hi a let tam takin a mawi zual ngei ang tiraw? Internet tukverha mit khing lehlam chanve chauh dah luh tak dek dek avanga kan pi leh pu tlawmngaihna theihnghilh ang maia awm ta Zofate hi thlarau ram atang khan min rawn thlir ta a nih hlauh chuan ngaihdamna leh ngaihhnathiamna mitin Vanapa leh Taitesena te nen khan min rawn thlir ang che u.

Tlawmngaihna tel lo finna, tlawmngaihna tel lo thiamna, tlawmngaihna tel lo hausakna hi Chhawrpial Run luahpui atan chuan a sitawm lua. Kan nun pangpar mawi ber, kan hnam rohlu ber kha sakhuana leh thiamnain a vaia a thlak vek ngawt hian tha zawk dawn ni ila chu sakhaw firfiakna ram hi ram nuam a ni ang a, Digital khawvel luahtute hi Third World a chengte hian makpa atan pakhatmah kan nei pha ngai lovang!

Kan ram mawizia thiam taka zaia chawina hla ai khan midum khawivanrial bu tawn darh mangang authawm ni awm tak te kha kan tu leh fate chuan lo tuipui ta zawk rih pawh ni se kan thawnthute hi a bu kan let (if history repeats itself) ngai a nih chuan i hla te hi thangthar lo awm zel turah a vul thar leh thovang.

Kum 1920, '30, '40 chhovah khan sakhaw thar leh hlui a inbuan a. Hla awmsa kha Darmani Zai, Rechheih Zai te, tlar thum emaw, tlar hnih emaw hlira phuah a ni a. Nula ngaih thu te, zu in vak thu te leh nuthlawi tu emaw ngaih viau thu te a ni deuh ber a. Vawiin thlenga phawk chhah thin Mizote chuan a thluk chawp khan ramhuaiho ruaipui belah kan han chhung lut rup mai a. Phuah zui thiang lo, phuah sa pawh sak thiang lo, a thluk hmanga faifuk pawh thiang lo angin kan sakhaw thar inzirtirna chuan a hnawl ta a. Nula tlangval khawhar, 'Ishua vanah a om a, khawvelah zuk lo kal a,' tih saktir tum tlat te chu fur laia ka pu te khuaa car changkang ken tum ang hlauh a ni si.

Keini hnam namai lo, duh loh tawh chu kalsan satliah mai lova kawngthlang kurunga thlak zui kher duh kan ni si, kan Kristian sakhaw thar leh kan nundan tur duan thar chuan kawngkal fumfe a la nei bawk si lo, tihdan hlui lah ramhuai nen duang khatah kan hlum fel mauh tawh bawk si a, khatih laia rimawi khawvela Zofate baihvai turzia kha mihring tawng satliah a sawifiah chi pawh va ni suh. Then leh rual an han pungkhawm a, inhmuh khawm apianga zai mai thin, hmuh leh hriat apiang hla nena deng zui thin khan sak tur reng reng an hre ta lova. An lo sak thin hla an sak dawn leh kohhran an hlau si, an la sak ngai loh hla lahin an lung a kuai loh bakah a zawng a za a, 'Kan kohhranho lungphum...' tih ngawt lah chu a rem si lo. Chhung lamah turtu a awm si chuan he mihring hi zai lovin a ngawi reng thei bawk si lo, luhaithlak tak tur a ni.

Chutih laia tihdan hlui leh tihdan thar inkara a hlui chhawm si lo, tihdan thar sahel pui mai ang ni si lo, nula tlangval rilrem zawng taka zai dan tha leh pawisawi lo mai chu sawi loh, dam thlapa fuihna thu mawi tak min fah tel reng hla sak nuam tak mai Rokungan a'n phuah ta mai kha chu Zofate tan chuan riltam laia chaw tuihnai tak mai leh chawhmeh pangngai tak mai, kan duhzawng a nih leh nih loh pawh ngaihtuah hman lova kan ei duak duak ang maia lem nuam a ni.

Chhawrpial Run hi khatihlai khan khawiah tak nge a awm kan hre lova, vawiinah pawh a latitude leh longitude zawnga hriat chhuah tum chi pawh a ni lova, a tul pawh a tul hek lo. Mahse Chhawrpial Run chu Mizote tan ram tiam, lungrual leh tlai puar taka kan awmna hmun tur, hmangaihna nena rorelna hmun mawi leh nuam, a suangtuahtu azir zela duhawmna chi hrang hrang nei hmun a ni mai.

Rokunga avanga kan sangha vuak han nawm belhchhahzia leh kan ram mawi belhchhahzia ngaihtuah hian Rokunga hi Zofate hian lo theihnghilh palh ta ila Zoram luah tlak lo khawpa lawm nachang hre lo kan ni hial ang. Rokunga avang hian kan Pathian ropuizia te kan suangtuah ve a, zana arsi pe ut mai te khian engemaw min hrilh tum tlatin kan hre thin a. Miin Rokunga hla a sak a sak tawh chuan he Mizo hi a ngainep thei lova, he Mizoram hi a ngaihlu thin a, a awmdan pangngai rau rauah he Mizoram hi nuam a tih belh thin.

'Aw Nang kan Lal kan Pathian,' tih hla hi han chhiar la, thinlung takin han sa phei la chu ram dang zawng hnam hla aia tha zawk kan nei tih i hmu ang. Rokunga avanga kan chan hi hre famkim tur chuan a ziah a ziah te, a sawia sawi te, a zir a zir te bakah thlarau lam tlem tal a tel a ngai ang.

Zofate tana Rokunga hlutzia hi sawi ngaihna a awm lova, sawi zawh theih a ni lova, sawi sen a ni hek lo. Chutiang khawpa mi hlu Rokunga chu kum 1914, vawiin ni ang, February ni 20 khan a piang asin.

- P.L.Liandinga