Written by
C. Lalaudinga Ramhlun Venglai  Ph : 9862769948

RENG RAM ZAMPUI MIZO UNAU LAM VE THUNGAH:

Kan Mizo hnahthlak tamna Chin Hills leh Manipur ram leh Haflong lamte ka lo tlawh ve tawh a. Vanneihthlak takin Tripura Rengram an tih fo, kawlva len chham anga hlaa ka lo ngaih ṭhin chu tlawh theihna hun rem chang ka nei ta hlauh mai a. Ka lo erna a rei tawh em avangin 28/4/2022 ni chuan ka liam thla ve ta a ni. National Highway zawh zelin, Lengte ramah, Rawpui chhipah, Dapchhuahah, Mamit dai bulah, Tuidam, Kawrthahah, Zawlnuamah kal zelin, Kanhmunah, Rengram Kanchandpur-ah kan lut thla ta a. Eng emaw chen Rengram phaizawl kan fang a. An phai tual ram kan tlan fe hnu chuan Zampuitlangdunga Hmunpui khuaah lut chhovin, Phuldungseiah kan riak ta a ni. Rengram Phuldungsei hi a ṭhen Mizoram a ni a, a ṭhen Tripura ram a ni bawk.

Rengram Zampuitlangdunga Phuldungsei khawlaiah kawngpui a kaltlang a, a chhuah lampang chu Mizoram a ni a, kawngpui tlak lam chu Tripura ram a lo ni ve thung a. Map en chuan an dai vel leh a khawpui hi Rengram lama bet vek a ni bawk si a ni. Chuti chuan North East India map hrang hrang han en hian Phuldungsei Mizoram lama bet zawng zawng pawh Tripura ramah a inziak vek mai a, kan ram Mizoram ni reng si, khawvel map ena Rengram lama lang tlat si hi chu a veiawm hle mai. A khaw piah lawk Chhim lamah chuan Thaidawr tlang sang a awm a, he tlang hi feet 3200 vel laia sang a ni. Chu tlang chu a lai takah Survey of India ramri siam a awm a, a tlang lehlam chu Tripura a ni a, a tlang lehlam chu Mizoram a ni. He tlang hi Tripura-in an chei a, Mizoram pawhin an chei bawk. Amaherawhchu, Tripura sawrkar hi an che na deuh zawk niin a lang. Hengte pawh hi chhut chian a ngai khawp mai.

Rin aiin an ṭawng hman hi a la hé lo hle mai. Rengram Zampuitlangdung aṭang hian Mizote tana thil ṭha hriatreng tlak chanchin kan hre nual mai. 1) Sakhan tlanga Sibuta’n nula Darlalpuii sial anga a chhunna te, 2) Nula Darrokami zai thiama hmingthang lo ni ṭhin awmna. 3) Ringtu hmasa Raja Hrangvunga Sailo Mizo zinga Bus nei hmasa bera ngaih 1922. 4) Mizo pasalṭha hmingthang Sakei 13 sat hlumtu Zampuimanga pianna. 5) Hla phuah thiam Upa Siamliana, hla ṭha tak tak 30 lai phuahtu a ni. Mizo Lengkhawm Hlabu leh Kristian Hlabuah a hla hi a chuang hlawm. Mizo zing M.A. pass hmasa Pu Khawtinkhuma Ex-Minister lo chhuahna a ni. 6) Mizo zinga serthlum chin tamna hmasa ber 1978 vel, hi Zampuitlangdungah a ni.

Mak ka tih em em chu Pu Sailiana Sailo, I.A.S.(Rtd) nu kum 92 leh kan thianpate inkawmna hi a ni. Kan ṭhianpa chuan, “I pasal chu tlangval hmelṭha leh hleitling tak a ni ang chu, khaw khat tlangval hmelṭha a ni ngei ang,” tiin a sawi a. Ani chuan, “Chuti em em chuan a tuak lem bik lo, mi ve mai a ni,” tiin a chhang a. Chu pitar ṭawng rawn hman ‘Tuak’ tih chu kan ṭawng hlui, kan hman meuh tawh loh, Aizawlah hi chuan hmang ta ila, “I ṭawng chu a va hmanlai ve," min ti ang. Ani kan pi hi Hualtu lalfanu Lalvuttaia tunu a ni ang. Duhlian Lusei ṭawng hmang dik awm tak a ni reng a ni. Tuak hi keini khawchhak Hualngo ram chuan an hmang ṭhin reng a, a awmzia entirna nen han sawi lawk ila:

Biate lal nula Sainguri, lal Kairuma Sailo, Sakawlno duat lak ngei mai rim turin, hmanlai lal fapate nupui zawn dan dik takin, Tlungvel lal Buangtheua fapa, tlangval Lalluaua chuan thian ṭha sawm (10) chuang lai hruaiin Biate khawpui lam an pan ta a. A puarak zinga a mi rin ber mai chu Lehburha, tlangval tuak tak mai a tel ve avangin, Lalluaua chu kim hlein a inhria a. (He laia tlangval Lehbura hi mi zei, thil tih leh tawng thuah, kawng hrang hranga hmel leh chetzia pawha fel leh dik a hmel a lang tihna a ni.)

Hei baka ṭawng ka chhar thar leh chu ‘Riak’ tih hi a ni. Ram hnuaiah kan va riak emaw, zan thum riakin ka va zin tih emawa riak tih hi a ni lo. Entirnan: Tripura rorel khawla an Minister te chu Bengali riak an ni. (An minister te chu Bengali hlir/vek an ni tihna a ni). Rengrama Kashytria lal fapa chuan khawchhak lal fanu nupuiah a nei a, fapa riak pali lai a ni. (Fapa hlir/vek pali a nei tihna). He ṭawng hi kan Duhlian ṭawng pi leh pute'n an lo hman ṭhin, kan naupan lai, 1950 vel leh a hnu lam thlenga ka pi leh puten an hman rim em em kha a ni a, keichuan ka hriain ka hmang fo ṭhin bawk. Vawiin niah (Tunlai chuan tihna tluk a ni) chuan Aizawl vel leh hmun tam takah hmang ila, mi nuih kan tiza mai awm e, ka ti deuh. Mahse, kan ṭawng ṭhenkhat thi mai dawna lang, kan la hman zeuh zeuh a ni. Engti zia nge ni ang, keini khawchhak Ṭiau hrut leh Hualngo rama kan ṭawng hman, Tripura rama kan unaute'n an lo la hman ṭhin si hi inang tak a lo nih theih le? tiin ka ngaihtuah a. Kawlthei pawh Kawiam ti lovin kawlthei an lo ti thlap mai a, lamkhuang pawh lamkhuang an ti ve thlap mai bawk.

Tripura ram Zampui tlang dungah hian kan Mizo unaute dinhmun chu tunhma chuan hetiang hi an ni:

1. Hmawngchuan, din kum 1910, In–150

2. Phuldungsei (1912) In-200

3. Tlangsang (1914) In-200

4. Behliangchhip (1914) In-250

5. Sabual (1918) In-200

6. Vanghmun (1919), In-300

7. Hmunpui (1924), In-250

8. Tlaksih (1935), 40

9. Bangla Zion (1940), In-40

10. Vaisâm (1941), In-40

A lan dan ang hi chuan Tripura-a kan Mizote hi an sawrkar hian an duat hle a. Sawrkar hnathawk pawh Tribal Reservation aṭang chuan kamding an tam hle bawk. Tin, tlangram leh zawlkin velah hian Kuhva chinna atan ram ṭha tak tak a tam bawk. Kan Mizo awmte tiphuisui tur leh, ei leh bar, sum leh pai lakluhna ṭha tak atan kuhva huan siam tur ram ṭha tawk a la tam hmel hle. Israel ram, khawizu leh hnutetui luanna ram tia sawi ai hi chuan, thlai chinna ṭha tawk a tam awm e. Ka ram tlawh tawh zingah chuan Tripura Zampuitlangdung khu Mizote tana malsawmna, ei leh bar hnianghnarna tur ram ni thei ngeiin ka ngai.

Kan sawrkar hian ni 9.05.2022 aṭangin Tripura Zampuitlang Behliangchhipah kar khata vawi hnih bus tlan turin a ti hi a tihzia dawn hlein ka hria. Zampuitlangah Mizo khawpui i din thar teh ang u.

- C. Lalaudinga Ramhlun Venglai Ph : 9862769948