Written by
- Rev. K. Lungmuana
COVID 19 LEH MIZO MORAL REFORM
Thuhma: Hriat lawk hauh loh leh inhrilh lawk awm hlek lo vin, Covind 19-in thang awk ang maiin min rawn thawng thut mai a; a biling a balangin kan chiai a ni ber ta mai hi, khawvel Indopui ai maha buaithlak a ni ta reng mai. Ram hausa leh ropui apiang an buai zawk emaw tih mai tur a ni. Indopui II-na laia Hiroshima a bomb thlak avangin nun a tibuai hle nain, a hnuah Japan ramin namen lo vin hma a sawn phah ta ang khan, he hri leng phenah Mizoram tan malsawmna a inphum ru reng thei asin. Sawi zawm tur tam tak awm mah se, heng a hnuaia thu tlem hi sawi lan a chakawm tlat mai.
1. Pathian hriatpui lohin thil eng mah a thleng ngai lo: He hripui leng hi a ṭha kan tihna ni hauh lovin, a lo len takah chuan eng emaw zawng takin kan ṭhatna turin a lo thlengah ngai ila a hahdam ber ang. Harsatna hian ringtu nunah hnah thar a chhuah hun a ni ve tlat ṭhin. Rev. J. Oatman chuan, “Mihring siam ṭhat nan khaw dur a ngai a ni,” zu tia!
2. Mizo rilru puthmang dik zawk Covid 19-in thlentirna chin a nei: Rilru puthmang dik hi eng tihna nge? A tawi zawngin sawi ila, ‘Mahni hnam ze ṭha (culture) nena inrem a tihawm tak tih a, tih awm lo tak tih duh lohna rilru nghet neih hi a ni; chu chu nuna lan chhuahtir kher a ngai thung.’ Kan pi pute khan Mizo tlawmngaihna pawlh dal loh an tih ni bera lang chu, mi dangte tana nun pek/inpekna kha a ni. Hei hian a funah taihmakna leh rinawmnate hi a tel vek bawk. Hei hi Lal Isua Chanchin Ṭhain a rawn nemnghet thlap bawk. Lal Isua lo kal chhan ber pawh, mihringte nun thar neihtir hi a ni. He mite tana inpekna/tlawmngaihna hlu hi Mizo rilruah engtik lai maha hruk reh theih a lo ni hauh lo mai. He buhhum/ fang hi mi dangte tana inpeknaa phum a nih chiah hian a rawn tiakin a par ta thin a ni. He rilru puthmang dik neih (moral reform) tih hi “Piantharna ang a ni a; in siam thar/ ṭhat chhoh zel chi a ni.”
3. Covid 19-in Mizo moral reform a rawn pho chhuah dan: Sawrkar te, Kohhranho te leh YMA-ten, ‘chutiang khatiangin i ti teh ang u’, tia sawiho hmain Mizo rilruah tlawmngaihna chi/ hum chu a lo ṭiak nghal mai; inphum reng thei a ni tlat lo. Pi pu aṭanga tlawmngaihna tho kha a rawn lang chhuak a ni mai. Entir nan, Rengdil leh Zamuang khuate rialin inchung a deng chhe hnem hle a; khaw chhehvel aṭangtein hnatlang turin an rawn chhuak chum chum mai a nih kha. Hei mai a la ni lo cheu, mimal leh pawl hrang hrangin sum an rawn theh chhuak ur ur mai bawkte hi, khawvel ram dangah hmuh tur a vang awm mang e!. Mipui lahin state dangte ang lo vin Sawrkar thupek, inkharkhip (Lock down) tur tih chu rilruin a awi mai a; Mizote inunauna/ pumkhatna chu hnam dangte hrilh fak hial a nih kha!
4. Ram hmangaihna (Nationalism) ṭha mi a lang: Tu pawl mahin ‘Ram hmangaih turin min ko chhuak hran lo. Mizo rilruah, ‘ṭhian chhan thih an ngam fo ṭhin’ tih hla min rawn sak tir a nih ber mai! Pi pu aṭanga la tih ngai loh thil thar pakhat erawh chu, ‘Local Task Force’ hi a ni. He ṭanhona hrui hian Mizo zawng zawng min ṭingmit thlap mai a; tumahin kan sawi sei lo. Mahni seh seh mual hrangah a thim a var thlu lo vin, mahni lam hlawkna zawng hlek lovin an inpe tawp mai a ni. Tin, ram ri ven ṭul tihnain ram hmangaihna a rawn zi chhuak thar bawk. Chhim leh hmar, chhak leh thlangah len zar ang maiin kan inzar pharh chhuak maite hi sawiin a siak lo. Pi pu hunah mipa chauh ral hmatawngah, tih ṭhin kha Covid 19-ah meuh chuan kan hmeichhiate lam an penchhuak tlat mai!
He tih laia ka sawi tel loh theih loh chu, Zonet TV-a ‘Dai theu zan’ programme hi a ni. Rev. Dr. L.H. Rawsea thu sawi hian Mizo rilru puthmang dik a sawi lang thiam hle mai. Mizo nun ze mawi, ama hming larna/ lanna tura ‘Ka’ (self) tih pakhat mah lang hlek lo va, thu ropui a sawi ngam hi a lawmawm hle. Hei hi a lawm, ‘Mizo tlawmngaihna’ kan tih chu! Mahni lam thihnaah chiah Mizo tlawmngaihna a lang chhuak thei.
5. ‘Sem sem dam dam ei bil thi thi’, tih tisaah a chang: Ei leh in leh nunin ṭhenawm leh midangte inṭanpuina zepui a chhuah. Mi tinin ṭhenawm khawveng leh mi dang ei tur nei lo emaw chhuanchham emaw an awm kan phal lo. Lo/ huan leh chuktuah huanah thlai kan chinte kan seng rum rum a, veng hrang hrang kawt kaiah kan pho lang ur ur mai. Neih loh a hlei kan nei lo a ni ber mai. Tin, In luah man inawl (pek loh) tih te, sum bat inrulh sak tihte leh thiam thil thawh khawmna a inlar a ni ber. Entir nan, pa pakhatin a in luahtute luah man awl a tum a; sawrkar hnathawk zawk chuan a ngai lo a ti hul hual a; pakhat zawk, ni tin lak luh ang anga inchawm pawhin thla khat luah man awl duh tlat lovin luah man chanve a pe lui tlat bawk. Hei hi alawm, ‘Mizo tlawmngaihna kan tih chu!
Eng nge kan zir chhuah theih tak ang le?: WHO-in “Nunphung thlak danglam a ngai” a lo tih hi I pawm ve mai ang. Thla hnih khat lek kan inkharkhip chhung hian kan nunphung a inthlak danglam em em a; ni tin nun a awlai ang reng khawp mai. Kan mamawh chauh nen hian a lo nun theih hle a lo ni. Tichuan, hetiangin nunphung i thlak ngam teh ang u.
1. Pawn chhuah tihtlem: Ni tin hna thawka kan chhuahna tih lohah chuan, Kohhranho leh pawl hrang hrang hian ngaiah neiha kan chhuah thin hi za zela sawmnga (50%) tal emaw i titlem ngam ang u; chuti chung pawhin hnam dang aiin kan la pawn chhuak tam tho maithei.
2. In lama chhung inkhawm leh mimal Pathian pawlna (meditation) neih tam: Kan Kristian nun bul inṭanna chu, inchhung khur a ni. Fate enkawlna leh nun tha inzirtirna hmun ṭha ber chu inchhung khur hi a ni. In lama awm tam hrim hrim i zir thar ang u.
3. Mizoram leilung hian ei leh barah intodelh theihna a pai: Lo/ huan aṭangin thlaiah kan intodelh thei, hei hi kan hun tawng mek leh kum 1989, June - July thla vel a Sillchar kawng pin chhunga Serchhip lam aṭang ringawt pawhin zikhlum hralh sen loh deuh thaw an thar thei khan a tilang a nih kha!
4. Mizoramah Mizoin Cement Concrete in kan sa thiam/ thei: Vai mistiri an bo duak chhung pawhin, cement mistiri hna Mizoten kan lo ti ve thei khawp mai; an indaih lo zawk mah niin a lang! Kohhran leh YMA-in cement mistiri training a pek khan rah a rawn chhuah ṭan. Silchar phaia thla tin a nuai tel pawisa luang thla ṭhin kha, tunah chuan Mizoramah a tling tan tawh dawn. Mizo tlangval tan puanven sawi chhin a ni tawh mai.
5. Mamawh leh duh zawng thliar hran thiam: Kan duh zawng leh mawi kan tih hi, kan mamawh a ni duh lo khawp mai; duh zawng leh awh zawng neih tum ṭalh hian mi a tibuai em em bawk. Ei leh in leh inchhung tihnawm leh thuamhnaw mamawh loh neih tumna rilru puthmang dik lo thlak a hun ta hle mai.
6. Thil man tihsan duh lohna rilru dik neih: Nun harsat laia thil zuartuten, a man pangngai aia sanga hralh duh hauh loh a, Mizo rilru puthmang dik put luih tlat. Hei hi a mizovin a Kristian zia bawk.
Tlangkawmna: Covid 19 hian Mizoramah a ṭha zawngin thil ropui tak a ti dawnah i ngai ang. Mizote hi hnam danglam (unique) tak kan ni. Mite ṭanpui hreh lo hnam kan ni hi i vawng nung reng ang u. Kan pi puten nun rangkachak/tlawmngaihna (Mizoness) min lo zirtir kha Kristian nun inzirtirna zakhamna a lo ni e. Lal Isuan, “Ni tin kan eikhawpin chaw min pe ang che, tiin ṭawngṭai rawh u” a tih hi kharkhip chhung nun hi a ni mai lo maw? Mizoram, chin apiang ṭha thei zel hi, ram intodelh leh nuam takah kan siam thei e.
Pathianin min pek, kan enkawl tur, Eden huan a ni hawt mai. Nun tam nei tura Mizo rilru puthmang dik neih (Mizo moral reform) hi Lal Isua Krista nun leh A fate neih tura min zirtirna laipui tak a lo ni e.