Written by
Ruatfea Nu

HLAWHFA LEH A RUAITU

Kan innghah vena neih chhun, service sectors hian Lailapur vai lakah mi chhan thei si lo a. Ram ei leh bar (economy) siam ṭha turin a inkhaidiat anga kan let leh a ngai ta a ni: Deh chhuah/ thar chhuah-production of raw materials-agriculture (primary sector) a let hma­sak ber a pawimawh. Secon­dary, siam chhuah manu­facturing/ industry sector tihlen a ṭul takzet. 

A chhawng thumna, hralh chhuah (marketing /servicing) Hetiang zawnga ram hruaitute an ko an thlak loh chuan Lal Isua lo kal hmaa fel lo tur, ramri buai vangin kan ṭam fo ang. 

Mi ramah chuan a indawt dan dik takin hmasawn an tum ṭhin. An thar chhuak a, an siam chhuak a, an hralh chhuak a, structural transformation an nei a. Keini state ve chu a chhawng thumnaah kan direct a. Service sectors hi a nihna hmun tur dik tak, chhawng thumna (tertiary)-ah dah let leh a ngai. Hei hi political will hmanga tih tur a ni a, an tih duh loh ṭhin vangin hetiang hian mipuiin kan tih mai a ṭul ang. 

Government servant-middle class: India ramah hian hmasawnna hna thawk tura mipuin kan chhiah pek tling khawm hmanga kan hlawhfarawih (government servant) te dinhmun dik tak hi kan hre lo a, lal deuh emawte hi kan ti a. Hetiang hian lo hre tawh dawn ila: Mizoram mipui zawng zawng hi class-3 ah ṭhen ila, mipui/ sawrkar hnathawk (government servant/ sawrkar hi mipui a ni a, mipui hi sawrkar chu kan ni) lian leh te te hi, a nih tur dan dik takah chuan 3rd class-a ṭhu tur an ni a, mahse middle class-ah dah ila. 

 High class-a awm turte chu mahni kut thawhrim rah ngeia dik taka sumdawng hausate an ni ang a, a bak zawng chu  low class kan ni. 

Sawkar hnathawkte  hna hming leh an office dinhmun, director tihte hi a ropui lo a,  director ṭhuthmuna ṭhu mihringte nungchang leh thiltih vanga zahawm a ni. He dinhmuna ṭhute ropui emaw an intih ṭhin avangin mipuiin ropui emaw kan lo ti ve mai mai. 

Director chu kaihruaitu (mentor) an ni a, hma­sawnna hna thawk tura department/ office pakhata thawk hote kaihruaia viltu a ni. Chutiang chu ropuina ni loin a kaihhruai ṭhat leh ṭhat loh a zira hna zahawm a ni. 

Secretariat a ṭhu, secretary te pawh ziaktu, mipui? sawr­kar lehkha pawimawh ziaka ching­feltu an ni a, an hna hi pawimawhin zahawm hle mah se, high class mihring ten an duh zat zat motor an nei a, chhiahhlawh an ruai angin, mipui rethei tak takte chhiah pek tling khawm hmanga lei, motor pahnih pathum kawla awmpui (domestic worker) ruai phak an ni lo. An phu lo.

Legislator-te pawh middle class tho an ni: Dan siamtu pawlte pawh mipui chhiah pek tlingkhawm aṭang thoa hlawh leh ham­ṭhatna dang dang hmu leh dawng an ni a, engti zawng mahin high class an ni thei lo. Dan siamtu pawl an nihna hmang sualin, mipui phurrit belhchhah turin, uchuak leh hleihluak taka hlawh leh hamṭhatna dang an hmuh theihna dan an insiamsak vangin an hmuhsitawm a, khua leh tuia mi ṭenghneng tak an ni zawk a ni. Mipuiin kan aiawha dan ṭhate min siamsak a, chu chu kenkawh that a ni em tih vil zui tura kan aiawha kan thlan chhuah an ni. 

Chuti nimahsela, ṭhen­khat phei chuan dan siamtu pawl an nih pawh an inhre phak lo a, government servant emaw te an inti a, mi rethei hnena khawngaihna thilthlawnpek petu, charity pawl emaw te an inti a, mitthi thawntu emaw an inti bawk a, mimal thil hawngtu emaw inti tawk lah bo lo. Kan thlan chhuah ang taka hna an thawh loh chuan eng vangin nge kan zah tehlul ang? 

Zah hi an phu em? Phu an inti em? Zah an phu emaw, phu lo emaw mipui chhiah pek tlingkhawm aṭanga thlakip hlawh nei an nih avangin an class hi a sang thei lo hrim hrim. 

Ram mipui zinga high class community ami chuan in ropui khir eih uaih pawh sa se, a duh zat zat chhiahhlawh pawh ruai se, motor pawh a duh zat zat nei se, an kut thawhrim rah a ni a, tuman kan thik thiang lo. 

Chutih laiin kan chhiah pek tlingkhawm hmanga kan hlawhfarawih zingah director an ni emaw, secretary an ni emaw, eng pawh ni sela, an hlawh leh hamṭhatna dang dang an hmuhte hi tam uchuak hle pawh ni se, an tangka lakluhna chu an kut thawhrim rah ni loa mipui chhiah pek tlingkhawm a ni a. Mipuiin hmasawnna hna min thawksak turin hlawhfa atana kan rawih an ni a. An thiamna leh theihna chungchuan em avanga kan sawm pawh an ni lo a, chu hlawhfa hna chu a duh em vang zawkin a dil a, a exam a, a interview a, kan lo ruai ta a ni. 

Middle class ka tihte hi Ram changkang chuan 4th class an ti: Ka ṭhianpa chuan South Korea rama mipui an ṭhendan hetiang hian a sawi a: Mipui nawlpui chunglam, elite class system hi chi 4-ah anṭhen a. First class an tih hote chu corporate a zuang lut, company shareholder ang chi te, 2nd class chu politics tlang aṭanga ram hruaitu (executive) ho te, 3rd class te chu professional technical line kal ho, private lawyer, private doctor, private engineer leh business lama kal hote an ni. Tichuan, elite group a hniam ber,  4th class hote chu keini rama sawrkar/ mipui chhiahhlawh (government servant) hote ang hi an ni. A va letling tehreng em! 

Kan ram mipui class thuma ka ṭhendan nen chuan a inang lo hle a. Company liana shareholder emaw, mahni company dina CEO emaw te an la awm lo bawk a, class thuma ṭhen hi kan inhmeh tawk viau rihin ka hria. Eng pawh ni se, ukil, doctor leh engineer pawh mipui/ sawrkar hnaa an luh chuan an class a hniam hle tihna a ni a. Khawvel hian mahni kut thawhrim rah hi a ngaisang a, mipui chhiah pek tlingkhawm hmanga thlakip hlawh neia hnathawkte chu ngaihsan chi an nih loh vangin khaw’i ramah mah an ngaisang lem lo. Chutah pawh servant hlemhle leh zawmthaw te chu khua leh tuia mi tlaktlai lo leh bawlhhlawh mai an ni. 

A nghawng: Hetiang hi government servant te nih­phung tur dik tak a nih avangin, ram mipuia low class te leh anmahni, middle class  ngei pawhin rilru tluang tak leh ngaihtuahna dik kan pu thei lo tlang a. Chu chu a pawi lai ber pawh a ni. Low class rilruah awh ve na, duh ve na, a chaka chak huam huamna lian takin a intuh a, tlin lo chung chungin lehkha kan inzirtir vak vak a, kut hnathawh chu zahthlakah kan ngaih phah a, lehkhathiam chhawr tlak loh an pung thur thur a, kan zirna in sang (college & university) te hi lehkhathiam hna hmu lo chherchhuah (unemployment generate) na hmun a ni mai lo maw u? (Mizoram zirna in sanga zirtirtu dinhmun leh zirlai chhawrtlak an chher chhuah leh chhuah loh kan la khel ho leh ang) 

Mipui hlawhfarawih nih hi engati nge rem leh rem lo pawha kan chak vek? Govern­ment servant te hi an nihdan tur dik tak niin, an dinhmunte hi sang lutuk lo se, an hlawhte hi an phu tawk ni bawk se, nu leh pate hian an fate chu pawl 12 an zir zawh chuan mahni intodelh turin kut hna an thawh tir zawk ngei ka ring. An hlawh tam vangin tangka thiltihtheihna (financial power) an nei a, an dinhmun a sang (san hmel tih tur zawk a ni awm e) si a, chutiang chu kan awt vek a, an nih ang nih ve tumin ram pum phutin, political fitness nen lam kan phu luih luih a nih hi. 

Mi hausa te hi eng angin nge kan ngaih? an hausak chhan chu an thawhrim vanga ni emaw, ni lo emaw, ramri kana sawrkar phal loha sumdawng (smuggler) an ni emaw ni lo emaw, mipui tana nitin mamawh khuah­khirh (control) chi lo zuar ru ṭhin (black marketer) an ni emaw ni lo emaw, sum thianghlim lo  (black money) tangka lem, chiahpuam leh khehpuam vanga hausa an ni emaw ni lo emaw, mipui tangka chhiarsenloh an ei ruk vanga inti hausa te thlengin, tangka thiltihtheihna an kawl miau avangin kohhran leh khawtlangah thiltihtheihna neiin an leng a, chung chu nih ve chakin sawrkar hna thawh vek kan tum ta a ni.  

Thil pawi leh chu legislators leh government servant,  hlawh leh hamṭhatna tam lutuk neite hian, ram mipui, low class te nun a tichhia a.  Hei hi hlawh tam tak neite chuan an pawm lo tawp ang a, anmahni nun ngei pawh a tichhia tih phei chu an pawm lo lehzual ang. Pawm lo mah se engkim si thlu thei tangka an neih vangin an chapo a, mi chunga lengah an inngai a, chungnung zawk tlata inhriatna hi engtik hun leh khawi hmunah pawh thil pawi tak a ni sa a. Mipui rawngbawltu, hlawh sang uchuak hlawhte hian, mipuiin an chhiah pek tling khawm hmanga an hlawhfa rawih an nih chhung chuan, an rawngbawlsak mipuite nen dinhmun thuhmun renga ding an ni tih an inhriat theih loh phah a. Hlawhfa tumah a ruaitu chungah an inluling ngai lo tih hi dawt muhlum leh thudik chuangtlai maiah a chantir  a. An hlawh tam lutuk avangin a ruaitute chungah an inluling zawk a ni. 

Chutiang chu tangka leh dinhmun thiltihtheihna avanga government servant ten, anmahni leh an rawng­bawlsak mipuite rilru put hmang a ei chhiat dan chu ni a. Society hian ngaihhlut tur dik ngaihlu loin, thil zawng zawng hlutna chu tangka sumah kan teh phah a, engkim hi lei leh hralh theih emaw tiin, a leina kan neih theih nan hlawh tam uchuak kan duh vek hi hlawh sang uchuak nghawng pawi ber a ni. 

Engtin nge ni zel ang?: He harsatna hi engtia chinfel chi nge ni a, siamṭhat theih a ni em? Chuti maia chinfel theih a ni lo. Political will a ngai a, kan politician ten duhthlan theihna (will) an neih lah chu anmahni inhaivur a, an hlawh tihsan/tam uak uak a, hamṭhatna dang insiambelh ṭawk ṭawkna atan an hmang ṭangkai zel rih a. Politician te aṭang chuan ram ei leh bar dinhmun siamṭha tura government servant leh anmahn inteitet a beiseiawm loh a. Mipuiin siamṭhat kan tum tal tur a ni. 

Chutih rualin hei erawh hria ila: he hlawh leh dinhmun san chhan hi officer lian kan tih hote mawhphurhna a ni lo a. India ram system a ni a. (kan law makers te a lut thuk thukah an ṭang) Chu pawh British ho min awp hmaa sumdawng pawl, East India company ten vaiho sapṭawng an zirtir chawp a, sapṭawng an thiam tawh phawt chuan an sumdawnna a hlawk si a, hlawh sang tak tak pein an ruai  a, sap hoin min awp zui a, an hnuaia hnathawk turin a ram mi sapṭawng an zirtir chawp leh a, sapṭawng thiam tawh dek chu sawrkar hnaah an lut a, sap leh sapṭawng ngaihsanna nen, hlawh neih duhna nen tun hun hi kan thleng ta a ni. 

Chhiah kan pek vangin ka vil zui peih tur a ni: Chuvangin hlawh sang uchuak la ho hian, mihring rilru ṭhatna hmangin “ka hlawh a sang si a, min ruaitu/ chhiah petu mipui an zahawm a, ka hlawh phuin theihtawpin ka'n thawk ang e. Mipui hlawhfarawih ka ni a, ka inti lal ber bur tur a ni lo a, mipui nawlpui zawlpuiah ka awm tur a ni. Mipui/ sawrkar hian a hranpain tangka siamna khawl a nei lo a, belte phai thei lo lah a nih hek loh, mipuiin anmahni thawhchhuah aṭangin dal leh dailuah an lei pawhin ka hlawh leh kan inrelbawl nan chhiah an pe a ni si a, hengte hi chengkhat mah ka eiru tur a ni lo. 

Tin, hna ṭha taka ka thawh theih nan, ka thlakip hlawh bak hamṭhatna dang dang min la pe a. Hnathawka ka chhuah lahin mipui lei motor ka kawlah ka chuang a, ka hlawh hmang loin TA/DA ka la bill thei cheu a. Chuvangin thil ṭhenkhat, laptop leh domestic worker tih ang reng min pek ṭhinte hi chu ka chhawrbawk (avail) lo mai ang e” an ti thei a. Chutianga an tih ngat chuan chhiah petute pawh hi an lakah kan lungawi deuh mahna sin! 

Hetianga an tih theih loh zel chuan, an dinhmun ni lo angin an inti lal chawp em, an hlawh phu loin in leh lo, bungraw che thei leh thei lo an ngah em,  an nitin khawsak phung, an fate zirna senso a hautak em tih kan en ang a, an lakah kan thikthu a chhe hlur ang. Tin, mipuite hian chhiah petu (tax payer) kan nih kan inhre em em tur a ni a. Chhiah kan pek vang ringawtin an lakah kan inluling tur erawh a ni lo a, mihring chu mihring a nih angin zah takin, kan zawlpui angin kan phei en tur a ni.  Amaherawh chu an zawmthawt a, an hlemhlet chuan kan chhuk en ang a, chhuk en satliah loin an hna aṭanga an ban theihna turin theihthawp kan chhuah ang a, lung ina khung dan ngawt kan zawng tur a ni ang. 

Tichuan, a letling hlauha thil a kal vanga hlawhfa leh a ruaitute inkara leikhi kak zaupui awm ruahah leihlawn kan dawh tihna a lo ni ang a, inpawh takin ram hmasawnna hna kan thawk tlang thei tawh ang.