Written by
H.Remruatpuii
Psychologist National Tobacco Control Programme

ZUK LEH HMUAM I KALSAN ANG U

Zuk leh hmuan ṭhat lohzia hi kan naupan tet ata chhungkua, school leh Sunday school-ah te kan nu leh pa leh kan ziritrtuten min hrilh fo tawh ṭhin ngeiin a rinawm. Kum 1980 hma lamah kha chuan Mizoten naupang tan a mawi lo e tih mai loh chu mihring hriselna atan a ṭha lo a ni tih inzirtirna leh inhrilhhriatna a la awm lo a ni awm e.

Tlangvalten meizial an han peh kawh va va kha chuan pa deuh riaua inngaihna leh intihchangkannaa ngai te pawh an awm nuk a, pitar leh putar vaibela tuibur zu hlat hlat tawk lah bo lo. Nula te pawhin tlangvalin mei an han zu hlat hlat an hmuh chuan pa an ti em em ṭhin a ni. Tin, nula chhe lo ve tak tak sahdah leh khaini hmuam pawng thei em em te pawh an kat nuk mai. Mahse, kha ngaihdan mawlmang tak mai kha paihin tunah chuan mi ṭhahnem ngaite hmalakna duhawm tak avangin mihringte tana ṭha lo leh min suattu lian tak a ni tih kan pawm ta hlawm a ni.

Tun hma deuh kha chuan zuk leh hmuam ti lo te an chep em em a, mi, zuk leh hmuama fihlim chu khirh leh inti engemaw bik riauah an ngai mai ṭhin a ni. Vaihlo ṭhat lohzia hriaa a dona kawnga ṭhahnem ngai taka ke pentute pawh khan sawisel leh nuihsawh vawi tam tak an tawk a ni. Amaherawhchu, khang kan hmaa mihuai, tha thlah lova hma lo la ṭang ṭangtute thawh rah chu kan seng chho ve mek zel a. Vaihloah hian tur hlauhawm engemaw zat a awm tih hmuhchhuah a ni a, chung zinga langsar tak pakhat chu nicotine hi a ni a, ngawlveina thlentu ber a ni bawk a ni.

Vaihlo zial tlawn hniha nicotine tur (poison) awm zawng zawng hi sawr chhuak ta ila mihring taksaah chiu lut ila mi pakhat thih pui tawk a tling thei. Tin, vaihloa tur hlauhawm langsar leh deuh pakhat chu tar poison hi a ni. Taksaah a inkhawl a, chu chuan reilo te hnuah natna khirhkhan tak cancer kan tih hi a thlen ta ṭhin a ni. Vaihlo hi in duhsak a inṭheh mai mai chi pawh a ni lo, ‘tlem te te in i taksaah khan heng vaihloa tur awmte hi la lutin khawl ve rawh’ tihna ang a ni tih hriain inṭheh mai mai te hi i sim ang u.

Zuk leh hmuam hian chaw ei a ti tui lo thei hle a, pumpui na te pawh a siam thei a ni. Zuk leh hmuam timi chuan vaihloa tur awm kha engemaw zat a lem tel ṭhin a, chu chu pumpuiah a chambang ta ṭhin a, chumi avang chuan pumpuiin kan chaw ei paiṭawihna atana thil pawimawh tak mai gastric juice a pek chhuah ṭhin chu a pe chhuak thei ta ṭhin lo a ni.

Chutia pumpuiin chaw pai ṭawih mai theih loh rei tak a kawl ṭhin tak avang chuan pumpui a hah phah ta ṭhin a, gastric juice pe chhuak lovin hydro-chloric acid a pe chhuak zawk ta ṭhin a ni. Chu chuan pumpui chu chiah lawngin kum naupangtein pumpui lawng (peptic ulcer) an nei ta ṭhin a ni. Pumpui lawng hi a awm laklawh tawh chuan enkawl dam vat a harsa hle tawh ṭhin a ni.

Ṭum khat chu ka ṭhiante inneihna hmanga ka zin haw lam chu sumo a ka chhuanpui pakhatin, Mizo scientist pakhat saprama awm char char chu a nupui leh fate nen Mizoramah chawlh hmangin an rawn hawng a. Mizoram an rawn lut chiah chu a faten Mizote ka chhung sen huam leh bal lutuk an hmuh khan mak an ti hle tih thu nui huah huah chungin a sawi a, a ruk tak chuan thil zahthlak tak niin ka lo hre ve a. Khawvel changkannain min chim a, materialism leh IT-ah nasa takin hma kan sawn tawh a. Korean thlipuiin min nuai mek lai karah hian chhungril lam thianghlimna leh hriselna mai bakah pawn lam lang theia thianghlimna leh hriselna lamah pawh hian hmasawnna kawng zawh zelin ṭan i la thar zel teh ang u.

Kan Pathian thuah chuan ‘Lalpa thih chu sual huat hi a ni... thil ṭha lo chinte hi ka haw takzet a ni’ tih kan hmu. (Thufingte 8:13). Zuk leh hmuam tih hi thil chin ṭha lo tak (bad habit) a nih vang hrim hrim pawhin Pathian huat zawng a ni. Chuvangin, keini Kristian, Pathian nung betu inti te hian he thil chin ṭha lo zuk leh hmuam hi sim a hnawlin kan taksa hi Lalpa tan i hlan thianghlim leh ang u.

- H.Remruatpuii, Psychologist National Tobacco Control Programme