Written by
- T.Sangkunga

INDIA ECONOMY DINHMUN

India hi khawvela eco­nomy ṭhang duang ber zinga mi a ni a. India ram GDP thawh hlawk ber pathum zinga pahnih- Service leh Manufacturing Sectors hian India GDP 70.60 % an thawk chhuak a, hnathawktu (work force) 43.9% an awm a ni. 

Lo leh huanah hian hna­thawktu 50% awmin, 17% GDP an thawk chhuak a ni. Kumin hian thlasik a rei avang leh ruahtui a tawk chauha a tlak  avangin India hian wheat 106 million ton thar chhuakin kudam tam tak chu wheat-in a khat. Kudamah hian buh lam chi ton maktaduai 77 dah luh a ni a, chu chu India kum khat tla tura chhut a ni. 

Ni 14 kal ta chhung khan FCI leh sorkar agencies dangte chuan wheat ton maktaduai 34.15 an lei a, chu chu nikum chhung zawnga a wheat lei ton maktaduai 34.13 aiin a tam a ni. 

India hi khhawvela bawng­hnute leh be lam chi thar chhuak tam ber a ni a, buh, wheat, fu, thei, la leh badam thar chhuak tam ber dawttu a ni. Basmati rice thawn chhuak tu lian ber a ni bawk. Haryana, Punjab, UP, Madhya Pradesh, Rajasthan leh Bihar hi India hmar leh khawthlang lama wheat, antam, lentil leh gram thar chhuak tam ber niin cheng vaibelchhe 8 lalut tur leh India GDP 4 % thawk chhuak tura ngaih an ni. 

Hei hi hria-in sorkar laipui chuan March 24 khan PM Kisan Samman Nidhi Yajona hnuaiah cheng vaibelchhe sing khat zariat sawmli leh pakhat (10,841) chu lo neitute tan a release a. Chu chu chhung tinin Rs. 6000/- an dawn tur aṭangin advance Rs. 2000/- ṭheuh an dawn tur a ni. Chu chu loneitu chhungkaw maktaduai 120 target-te hnena released a ni. 

Tuna India economy dinhmun hi han thlir leh ila: 
1) India GDP hi dollar 3.202 trillion a ni a, khawvel GDP rank ah 5 na a ni. 
2) GDP per capita rank-ah 139 na a ni.
3) India import len lam hi dollar 514 billion (2018-19) a ni a, khaw­velah 10 na a ni. Export lam hi dollar 330 billion (2018-19) niin khawvelah 19 na a ni. 
4) India  Foreign  Exchange hlutna hi dollar 476 billion a ni a, khawvelah 7 na a ni. 
5) Kum 2019 ah labour force mak­ta­duai 520 a nei a, khawvela labour ngah ber dawttu a ni. 
6) Kum 2019 ah khawvela thil siam chhuaktu lian 6 na a ni a, mihring maktaduai 57 a chhawr. 

Amaerawhchu, Covid-19 hripui leng avang hian India chuan economy ṭhanna turah harsatna namen lo a tawk ta a. Tun lockdown chhung hian nitin cheng vaibelchhe hnih zel hloh anga chhut a ni. Tunlaia migrant labour-te mahni hnathawhna kalsan a haw hum hum te hi an hna an hloh bakah an chawlhsan tak an hnatawhna industry-te ni tam tak an chawl ṭhup a, buh leh bal tichhuaktu agriculture leh horticulture lam chuan nasa taka tuarin, 
ṭampui kan hmachhawn thei a. India ram tax petu lian ber thil siamna (industries) chawl hi kan economy tlak hniamna bul tur a ni. 

President of India, Ram Nath Kovind pawhin Rastra­pati Bhawan a thawkte tan mite entawn tlaka a hnuaia mite hi inrenchem nan zawm tur thurawn (advise) a pe: 
1) Hna thar hautak in sak angte (capital work) ti lo turin. 
2) Repair leh maintenance work hautak thawk lo turin. 
3) Office-ah paper hmang tlem a, E.Technology hmang 
ṭangkai turin.
4) Zin vah titlem turin. 
5) Thil lawm Jubilee, ceremonial function ang chi ti tlem tur leh chutiang an tih pawha mi sawm tlem a chawhmeh item pawh titlem turin a hrilh. 

World Bank chuan Covid-19 avanga India-in hman­hmawh thila a hman atan dollar 1.00 billion a puk tir a. Hei bakah hian World Bank chuan dollar 1.00 billion dang India puk tir a rem tih thu a puang leh. Tin, India-in MSME (thilsiamna tenau etc) din thar lehna atan World Bank chuan cheng tam tak puk tir a rem ti a, a zat chu India sorkar nen sawi fel turin a dah. Hei bakah hian Asian Deve­lopment Bank pawhin dollar 1.50 India puk tir a rem ti. 
Mizoram ang state thawh chhuah nei tlem hi chuan India President-in a hote hnena thurawn a pek ang deuha kal a, capital work chawlhsan hrilh deuh a. Hriselna, zirna, agriculture, horti., sangha khawi lam leh kawngpui thar ni lo, kan neihsa siam ṭhat lama ṭan lak hi a tawk rih viau mai lo maw? 

Dam khawchhuah hi kan fight mek a ni si a.