CHHIAH (TAX) CHUNGCHANG LEH KUHVA KHA
Kan mithiamte zing ami Prof. Lianzela'n Chhiah (Tax) chungchang, The Aizawl Post Dt.20.5.'22 chhuaka a ziah kha ka lo chhiar ve a. Chhiah lâk a nih chhan te, vantlang tana thil ṭha lo ang chi-ah leh ram chhunga thil siam leh thar chhuahte humhalh a, chumi chu ram dang aṭanga bungrua lo lutin a rawn tihnufum dâwn a nih chuan khang bungrua-ah te khan chhiah sang deuh lâk mai tur a nih thute khan beng a tivar hle mai. Sumdâwngte leh mipuite hriat atan a pawimawh hle mai.
Kha thu ziak aṭanga lang ta chu, dân ang taka sumdawnna kal pui a, dik taka chhiah pek , kan rama kan thil dehchhuahte hi humhalh leh chumi kan hralhna tur tichhe thei tur chu ven tlat tur tih lam a ni ber awm e.
Ram dang aṭanga kuhva lo lûtah chhiah lâk a tam chhante chiang takin a sawi a, chu chuan dan lova Kuhva tam tak lo lût, chhiah pek tur ang pek ni si lo te, (smuggling) chumi check tura hma latu awm mumal lo leh, dan leh thupek kengkawhtute thawk ho hleithei loa siamtu kha a rawn tinzawn ber pawh niin a lang.
Tûnlaia kan buaipui em em Myanmar aṭanga dan lova Kuhva lo lut aṭanga chhiah tihtlem rawtna lo awm leh, Kuhva aṭanga chhiah lâk a san em em chhan a sawi te kha ngaihtuah chian a pawimawh hle mai.
Central sawrkarin Myanmar aṭanga Kuhva lâkluh hi a support loh thu leh Kuhva lo lût tûr tihtlem nan chhiah sang tak a bithliah thu a sawite kha sumdawngte leh kan sawrkar ngei pawh hian an hriat a, an zâwm bawk tur a ni ang.
Hei hian a tum chu ram chhunga kan Industry ven himnan, kan kuhva leh thil dang thar chhuahte man man zawka kan hralh theihna tur a ni a. Kuhva lo lût ṭhin pawh hi thil ṭha lo(harmful goods)ah Central Sawrkarin a ngai a ni ang, chhiah sang taka lâk a ni fo tawh ṭhin tih a tarlang bawk a nih kha.
Hetih lai meka kan Central YMA hruaituten Kuhva aṭanga chhiah lak tihniam tura kan State sawrkara thu an thlen hi thil kalphung tur leh thil ṭha ber a ni em, tih hi ngaihtuah ngun a ṭûl awm e. Kan State-ah ngei Kuhva chinga ei zawng mi ṭhahnem tak an awm ve lai a, dan lo va ram dang Kuhva lâkluh kan thlah zalen hle mai hian rim taka kut hna thawktu, Kuhva chinga ei zawngtute lam a hawi lo hle a ni. Ramin dan ṭha tak a neih ang hian kal mai ila, mi taima leh thawk rimte pawhin an chanvo dik tak an hmu ve ang chu maw le. Mi ṭhenkhatin dan lo anga sumdawnna an lo hlawkpui hi kan ngai zam mai a nih chuan an rilru kan tipiangsual ang a, dân palzûtna kawngah an huangtau zêl ang a, rim taka thawktuten an tuar bawk ang. Kut tling lova sum lalut mi hausate hi kan ram tân hian mi hnawksak leh hlauhawm an ni thei tih hi kan pawm ngam a, kan ngaihsan loh ngam hi a hun hle tawh a ni.
Bible-a kan hmuh, mi Corrupt, chhiah khawntu Zakaia kha ama chipui Judate ngei hnen aṭanga dik lo taka chhiah khawna intihausa a ni a (dan bawhchhiaa hausa). Chuvang chuan a chipuite khan an haw em em a, misual an tih phah hial a, an Pathian biakna hmun Synagogue-ah pawh inkhawm an phalsak ve lo va, khawtlangah pawh eng dinhmun mah an pe phal lo niin an sawi. Zakaia anga mi Corrupt hi kan ramah hian kan lo kawl ve ṭeuh ang a, a chipui Juda hoten Zakaia chu thiam loh an chantir ang hian thiam loh kan chantir ve ngam si lo ang a, dinhmun ṭha ṭha hi Kohhranah leh Khawtlangah te hian kan lo luahtir fur si ang tihte hi a hlauhawm tawh lo maw le?
India ramah hian Kuhva ching tam State zingah Karnataka leh Kerala dawt chiahah kan ṭhenawm State Assam hi pathumna an ni mek a. Myanmar aṭanga dan lova kuhva tam tak lo lût hian Assam Statea an thar chhuah kuhva hralhna a nghawng nasa hle niin a lang a, tlem lai aṭang khan Assam Sawrkar chuan a khap a, case te siamin a tawlh rutute chu an kap hial a; kan CM ve vete ṭhian ṭha nia kan inpuh tawn, Abhu Majumdara meuh pawh kuhva tawlh rûk case-ah an man thu pawh kan hriat kha! Tun thleng hian Assam Sawrkar an strict em avangin Mizoram aṭangin Kuhva tawlh luh theih a ni rih lo va, Myanmar aṭanga dan lova Kuhva lo lût eng emaw zat hi Mizoram chhûng Kudamah a la tawmim ṭhup niin an sawi.
Kan sawrkar hian mita lo siai khum rei deuh avanga hengte hi thleng niin a lang a, engtia tih zêl tur tak ni ang maw? Dan lova lâkluh mah ni se, Kuhva tang ṭhup an sawite hi a chhiat hmaa tihral dan a ngaihtuahsak chu a ngai ta a nih hmel e.
Tun aṭang chuan Sawrkar pawh hian dan pawisakna kawngah ṭan lâk thar nan hmang thei se a ṭha khawp ang. Dan lo va sum lâk luh hi thil sual lian tak, ram leh hnam hmelma a nih thute hi kan Sawrkar hian mipui hi min hrilh fo zawk se, anmahni ngei entawn tûrin awm bawk se, Zoram khawvâr an tih hi kan thleng mai ang chu! Dan lo va Kuhva lo lut chungchanga kan sawrkarin zai a dawh lutuk deuh hian sawi a hlawh a, Sawrkar leh a hna thawktute thlenga an hmai tibaltu a ni hial hi a pawi hle a ni. Mipui hian he Kuhva sumdawnna phenah hian eng emaw leh tute emaw awm tlata ngaihdan an nei te, a kaikuang tak chhui chhuah harsa tak ni bawk si hi an rilru a dam zan lo niin a lang. Kan ramah hian dan leh sual tih pawisak lohna a lian zel ang tih a hlauhawm tak zet a, dan pawisak kawngah ṭan kan lâk nasat a ṭûl hle a ni.
CYMA pawhin dan lova Kuhva lo lût hi an duh loh thu a au chhuahpui a nih kha, tihtakzeta hma a lâk chuan an hlawhtling ngei ang. Myanmar ramri khawtinah YMA member ṭhahnem tak an awm vek a, chungho leh Sawrkar ṭangrual tan Kuhva lo luh rukna kawng dan chah hi a har lo. Sailiamkawn leh Sihhmuia Check Gate siam hi a tawk lo va, ramri khaw tina lo dan mai hi a awl zâwk ang. CYMA hian nasa zawkin ṭan han la se, kan rama kut hnathawktute hma ngai chung leh dan pawisak ṭulnate, sual hi huat mai a tawk lo va, a dova do tur a nih thute hi han tlângaupui nasa lehzual teh se. Hemi kawnga kan beiseina awm chhun chu kan Tlawmngai pâwl lian berte hi in ni a, thapui thawh a hun e.
- H Lalchhuanliana