Written by
C. Lalniliana
Ramhlun Venglai Agri Director (Rtd)

BUH THARNA LEILET HUMHALH A NGAI

Ni 13.11.2020 – a Vanglaini chanchinbu chhuaka Champhai zawl buhtharna leilet, a neituten lei chhung pawnga kudam sak an tum mek chu; Agri­culture Director Pu Rohmingthanga ṭawiawmin, Champhai Bawrhsap Pi Maria C.T. Zuali'n kudam sak chhunzawm tawh lo turin a hrilh tih thu kan hmu a. He thil thleng kaihhnawih hian, buh thar theihna leilet humhalhna dan neih kan ramin a mamawh zia sawi ka han tum ve a ni.

Kan hriat ṭheuh angin, kan ramah hian kum tina buhbal thar theihna ram zawl (leilet) a tlemin a awm chhun pawh a zim hlawm hle mai . Champhai zawl leilet, Mizorama leilet zawl kan neih zinga zau ber pawh khi zau lo tak a ni. Sap hovin Zoram an awp hlim kum 1987 kha Sangan  Champhai leilet siam tur a Hmunhmelṭha khuaa a awm ṭan kum a ni. 

Chung hunlai daih tawh aṭang chuan Champhai zawl khi buhthar theih nana siam puitlin tum ṭan lo niin, zawi zawiin chhel tak leh harsa tak chungin Zoram buh thar theihna leilet zau ber a lo nita a ni. Chuvangin leilet bial khat pawh khi a hlu khawp mai.

Kan hriat ṭheuh angin Champhai leilet beh chhanin a sir phai tinah khaw paruk laiin an hual vel a. Champhai zawl chu a lailiin inbenbelnan leh sumdawnna hmun atana rem tak a ni. Hnahlan kaltlang Churachandpur kawng te, Myanmar bungraw loluhna kawngpui te, chhim lam Farkawn – Khawbung kawng te, Khawzawl District kaltlanga Aizawl lamliante nena intawh khawmna hmun laili, sumdawnna hmun a tana hmunkhuarna remchang tak a ni. Phaizawl hi bungraw thiar velna atan leh thil seng hawi velna atan a remchan vangin chenna in sak nan takte pawh a remchang hlei hlei a ni. 

Chuvangin Mizoram ina buh kan thar mekna Champhai leilet zawl hi humhalh tlat a nih loh chuan  buhbal thar theih ngai lohna hmunah a la chang thei dawn a ni.
Churachandpur kal ṭhang chuan kan hre awm e. Kum 1970 vela Thingkangphai leh Lamka inkar kilometre khat vela thui zawmtu kawngpui, a sir tuaktawn(kawng chhak leh thlang) leilet buh chinna hlira khat ṭhinte chu tunah chuan chenna in leh dawr (building) hlirin a khat tawh a, buh leh bal thar theihna hmuna siam theih ziazang a ni tawh lo. A chhan chu, a hunlai ang zelin man to tak tak a lei mai theitute an awm ṭhin vang a ni.

Tunhma Champhai Civil Sub-Divisional Office kha Champhai Vengthlangah a awm ṭhin. Champhai (Chawnchhim), District khawpuia puan a lo nih khan; Bawrhsap Pisa (D.C office) tura Champhai Vengthlanga Civil Sub – Division Office tihlen a, Bawrhsap Pisaa ben bel emaw Bethel veng leh Phaikam ram awl zawn a; Bawrhsap Pisa bun mai lova, Champhai khaw lulama ram ruak; Chawnchhim leh Bungtlang khaw inkar Keifang tlanga Bawrhsap pisaho, khatihlaia MNF Ministry ina a lo dah daih mai kha remruatna finthlak tak a ni. A chhan chu, mi ṭhenkhat te ngaihdan ni vek lo mah se, khilai ram fianrial a Bawrhsap pisa dah ṭhatna tam tak zingah, Mizoram buhbal pian theihna Champhai leilet hlu tak himna bul pakhat a nih vang a ni. 

Champhai Vengthlang lama dah chu ni se, dahna a zirin leilette hi kan humhim zo lovang tih a hlauhawm a ni.

Kan ram leilet neihchhun heng Chemphai te, Vanlaiphai te, Lailiphai te leh leilet dang dangte hi kum za deuh thaw kalta aṭang daih tawha buh hmun ni tura harsa taka sualchhuah an ni. Kum tina Mizoram buhbal tharna hmun bulpui ber an ni. Hetihlai hian zirna avang leh sum hlawkzawka hmuhṭulna kan hmachhawn ṭhin tak avangin; buh leh thlai hlawk zawk leh leilet ruak lova thlai chin aṭanga sum lak luh tum lovin, kan leilet tichhia a, tha seng mumal lova sangha dil atan kan hmang ta mek hlawm a ni. 

Hengte avang hian leilet buh thar pawh a lo kiam ve zel a ni. ‘Sangha emaw thlai dang emaw thar pawh hi kan mamawh tho a lawm’ kan ti thei e. Buh a awm chuan a sehhmeh dang chu ngaihtuah dan dang dang a awm laiin kan chaw rinpui ber buh thar mawlh hi kan tum tur a ni si a. Chuvang chuan, kan ram buhbal thar theihna leilet neihchhun riral tur humhalhna dan siam a ṭul khawp mai.

India ram mipui heti zozai eitur hi Indus leh Ganges luipui phai ruam aṭangte, Brahmaputra leh Tuiruang luipui phai ruam aṭangte, Kauveri luipui ruam leh tuifinriat kam phairuam aṭangte leh a penhleh dang dang aṭangte hian kan thar ṭhin a ni. Ram alo ṭhang zel a industry leh factory lian dinnante, zirna hmun leh thil dang dang atante chuan leilet zawl zau tamna ramah pawh buhbal thartheihna ram chu a lo kiam sawt sawt ta a ni tih Agriculture Ministry chuan a lo hriain chinfel dan a ngaihtuah ta a ni.

Buhbal tharna vawn him leh ram hman ṭangkai dan fel taka duan a, a ṭul dana ram vawng him tura dan leh hrai duang tura pawl (board), Land Use Board siam a ni ta a ni. He Land Use Board ina a duhdan ang hian India ram state hrang hrangin thlai chinna (Agriculture) ram humhalhna dan State Assembly kaltlangin an nei fur tawh a; buh thar theihna leilet neituten an nawm an maka tihral khapna dan an nei tawh a ni.

Chutiang deuh bawk chuan, Mizoram pawh hian buh tharna leilet zawl kan neih chhun hi tih riral khapna dan leh humhalhna dan Mizoram Legislative Assembly kaltlanga kan neih hi a ṭul hle ta mai. 

Revenue Department aṭang hian leilet humhalhna dan chu kan nei ve tho taknain, ṭul a tih dan a zirin a neizo (mi hausa) pa kuta ram awm a, thildanga ram a hman chu Revenue Department dan neih hian a dang zo lovin a lang. Chuvangin, Revenue Department ram pek dan awm mek ti chak lehzualtu tur atan Mizoram Assembly hian a hma thei ang bera leilet humhimna dan a siam chu a ṭul hlein a lang ta e.