Written by
- Lalnunmawia Pachuau

HMEICHHE VAWKLALLENNA A NI ZAWK EM?

Tun hnaiah Central dan siam leh Mizoram chhunga hman tur kan dan siam te han thlir hian mipa te tan ner sawk sawkna tur a lo awm chho ta deuh a ni ang, mipa dinhmun hi a chèp telh telh nia ngai pawh kan awm ta nual mai. Mipate dinhmun nghawng danglamtu dan ṭhenkhat langsar zual han thlir ila.

Criminal Amendment Act, 2013

Kum 2012 December-a Delhi Gang Rape vang khan hmeichhe humhalhna nasa tak dan siamṭhatna a lo chhuak a, chumi vang chuan Criminal Amendment Act, 2013 a lo chhuah phah a. Hremna dan kan hman mek Indian Penal Code, 1860 bung leh chang tam tak chu a lo danglam phah ta rup mai a ni.

Pawngsual case kum 16 chin chu kum 18-ah a san chhoh tak vangin nula puitling tak pawh, kum 18 chin hnuai lam an nih chuan an duhthlanna liau liau pawh ni se la pawngsual (rape case) a ni tawh a ni. Pawngsual leh kutthlak te chu dah ṭha ta ila, zui rük te, an zahawmna tih bawrhban sak zawnga ṭawngkam lek ringawt te pawh mipa tan chuan criminal case neih theihna zel a lo nih takah chuan kan Mizo society-a hmeichhia kan lo chhâi fiamna tam tak chu mipa te chuan kan bansan a lo ngai chho ta a ni. He India ram dan kan hmanah hian kan culture leh society anga kan lo ṭhan hnan tawh leh kan lo chin ṭhan tam tak kha ngaihhnathiamna a pe chuang hauh lo.

Kawnga nula kal, “I va khal ve” lo tih ang te pawh a ngai kawi lui duh tan chuan thubuai thehluh theihna a lo ni ta reng mai. Hmeichhe ṭhenkhat hian he dan hi an hmang thiam leh viau thung a, an mipa huat zawng te laka phuba lakna hmanraw ṭha ber atan hmeichhe tam tak hian an hmang mék bawk a ni. Kan women empowerment cháwi vâwngtute awareness campaign neiin an che chhuak vut vut reng bawk si a, kan tlangval te u, lo fimkhur hle teh u!

The Protection of Children from Sexual Offences Act, 2012 (POCSO Act)

He dan hi Special Law a ni a, Special Court nei hrangin Special Judge-in a ṭhut­chilha, a enkawl mék ni. Mipa tan chuan dan hlauhawm chungchuang a ni. Kum 18 hnuai lam hmeichhia leh mipa naupang chu mipat hmeichhiatna hmanpui chu sawi loha lumah dah ta i la, an mawng pawh ben sak ringawt mah la thiam loh i chang sa reng tawh. Pawngsual tum te, sex film enpui te, zahmawh rawngkaia ṭawngkhum te, sex an hmanpui theihna tura ṭhiante lo ṭanpui te thlengin he dan hnuaiah hian booked theih vek a ni.

He dan hnuaia man tawh te chu thilsual titu ni lo chiangbal mah se an chungchang ngaihtuah hma chu hun engemaw chen jail bang an lo züt lawk a ngai ṭhin.

Entirna: Tleirawl awmkhawlo deuhin an bialtu pastor, thilsual engmah ti lo kha huat vangin emaw, “Min pawngsual” tiin complaint thehlut sela, kha pastor khan hun engemaw ti chhung chu jail bang a züt a ngai tlat. He dan hnuaia tâl âwk te hi bail-a lakchhuah pawh an harsa ṭalh ṭalh khawp mai.

Tun generation, hmeichhiat mipatna sosáng tawh takah hian kan tleirawl ṭha­hnem tak hi kum 18 hnuai lama mipat hmeichhiatna daidar tawh an ni mai thei. Kum 15 an tlin pawh hian mipa ngam sârh tawh hi véng tinah hian an kat nuk mai chu a nia! Chètsual palh mualpho hlauh vang te, chhungte hnena thiamthu sawina leh inphenna atana mahni ngaihzawng mipate pawngsualtua puh tâk mai te, min duh lotu mipa hnena phuba lâkna atana hman te, pawisa duh vanga mipa vau behna hmanruaa hmang thiam thleng hian an kat ve nuk tawh a nia! Chuvangin, tunlai kan tleirawl tituai nalh fahran te hi i lo ngaihmelh ringawt a nih pawhin jail i hnaih hle tih hria la, fimkhur hle teh u.

Mizo Marriage, Divorce & Inheritance of Property Act, 2014

Nu-ho ṭhahnemngaihna a zárah he dan hi kum 2014 khan kan Assembly-ah passed a ni ta rup mai. Hetah hian hmeichhe chanvo chi hrang hrang chu siam a ni ta a, kan hmeichhiate an huangtau chho ta riau ti ila kan sawi sual tam lo mai thei. Hmun danga pasal nei pawhin mahni nuṭa te kan khing chho ta rap rap mai chu a nih hi!

Tlém lai deuh khan kan Mizo nu chhuan­awm tak Pi B.Sangkhumi khan chanchinbuah a duh khawp lohna te a rawn ziak nual a. Section 30 (1) te hi lo pholangin fate puitling tawh hnen aṭanga no objection neih kher a helh thu te pawh kan hriat kha. Heti zawng hian i ngaihtuah teh ang. Nupa tuak dik tak, pasalin a boral san te hi chuan an fate aṭang hian dodalna an dawng khât khawp mai.

Amaherawhchu, tunlai nu ho finzia leh van sânzia hi kan dan duangtu committee te pawh khan an lo hmu tlang ni ngéi tur a ni. Pa hausa rosum leh pái rochun tuma va luhkhung thiam riau hmeichhe zei tak tak te, mi nupui va lân thiam riau te hi an kat nuk tawh ve bawk si avang hian, kha mi te khan an va luhkhung an pasal rosum leh pai an pumbilhna lo dal thei turin an fapa/ fanu hrawn te hnen aṭangin no objection (remtihna) a lak a ngai ve dawn lawm ni? Hetiang a nih loh te chuan patrialchal family kan nihna a bo ang a, hmeichhiaten ro an chang chho ang a, an pasalte boral tawh chuan LSC leh properties dang te a hminga a dah fel hnuah hnamdang neiin chumi te hnenah a lut leh ang a; Khasi mipa ho angin sebo hnuah kan rüm ve tlawk tlawk palh ang e!

Kan society-a hmeichhe uirete’n an thawmhnaw hak lai chauh an chhuahpui ang tia hursualna an lo ngaihhuatnate chu kan tidal dawn ta ni te hian a rin theih rum rum mai a! A pasal nena an thawh chhuah dun aṭang chiahin 25% chang tura tih a lo nih takah chuan an thawh chhuah dun ni lo aṭang thlengin chuh turin an huaisar phah thei viau mai thei bawk a!

Kan pi-in Section 25 a sawisel hi chu ka pawm thlap! He tah hian mahni duhthua ‘Sumchhuah’ chuan engmah chan an neih loh tur thu a inziak. Mahse proviso awm lehin nawrluihna emaw, inchhunga tharum thawhna leh hleilenna vang te emaw, pasal te lérhkawh vang leh hmeichhiat mipatnaa rinawmloh vang emaw, pasal te ât vang emaw a sumchhuah a nih chuan an thawhchhuah dun aṭangin chan a nei ve ang tih ziah a nih leh avangin kan hmeichhiate pawh hian sum an chhuah chhanah hian

ṭanhmun an khawh thiam viau thei turah ngai ila. Amaherawhchu, a chan tur zât erawh kan dan siamtuten an lo tarlang lo hi a fel lo takzet a nih hi! 100% (percent) pawh kan la thei an tih vaih chuan mipaho chu kan hawi lawl lawl mai dawn chu a nih hi!

Section 125 CrPC

He dan hi chu a rei tawh a, Criminal Procedure Code, 1973, Section 125-ah nu leh naupang, kum 18 hnuai lamten an pasal/ pa te hnena inenkawlna (maintenance) an dil theihna hi a ni. Hei bakah hian nu leh pa tar chak lo, mahni inenkawl thei loten an fate hnen aṭangin inenkawlna/ chhawmdawlna an dil thei bawk. Tin, fate mahnia inenkawl thei lo, pianphunga rualban lo te pawhin an puitlin hnuah pawh pa te hnen aṭangin an la dil thei bawk a ni.

Mizo hmeichhiate hian he dan hnuaiah hian inenkawlna sum court-ah an pasal ṭhen takte hnen aṭangin an dil ruih ruih mék a, an pasalten sorkar hna an thawh chuan tih ngèi ngèi turah an ngai hmiah mai a. Hei bakah sum hailuhna ṭha an neih leh neih loh lam pawh ngaihtuah lovin court-ah an han dil hmiah zel mai bawk a! He dan hnuaia dilna thehlut hi tun hnaiah phei chuan an pung ruih ruih mai. Hetih mék lai hian pathawi sorkar hnathawkte pawh an luck phah sawt bawk!

Mahni fa te tan chuan mipate hian an eitur te, an silhfen man te, an school kalna mamawh phuhrükna tur te chu kan ui lo khawp mai. Amaherawhchu, nutling hrisel ṭha, mahni inenkawl thei tih chiang fathranten anmahni enkawlna tur maintenance an pasal ṭhen takte hnen aṭanga an claim ṭhin hi chu kan Mizo hmeichhiate dinhmun hniamzia tilangtuah a ngaih theih.

Tlangkawmna: Kan Mizo hmeichhiate hian Women Empowerment kan sawi vung viau lai hian mahni kut leh kea dinchhuah lam hi kan châwisáng em? Nge kan chanvo ringawt hi kan sawi vung zawk. Finna, chakna leh thiamna lamah mipa te ke pèn ruala pen ve tura inzirtir ta lo hian mipa chunga dan hremna lek theih dan chauh hi kan thlürbing zawk em ni? Hetiang lam hawi hian em ni women empowerment hi kan kalpui le?

Nagaland hmeichhia te khu an ngaihsan­awm. Anni chuan women empowerment an kalpui dan chu MLA te, Minister te ni tura invawrh chhoh a ni. An women empower class sang lutuk vang hian tunah pawh Local Bodies election-ah 33% women reservation hian dodal a hlawh phah a, an CM thlenga an inhnuhdawh tak hi! Kan ramah chuan infawmkhawm chawpin kan la tlin ṭawk a! Hnamdang hmeichhiate chuan, “Ka inenkawl zo tâwk a ni” tiin mipa hnen aṭangin maintenance an claim ve ngai lem lo, chawmhlawm leh enkawl an phut hek lo. Hetih mék lai hian kan ṭhenawmah AFSPA titawp tura kum 16 lai chaw nghei Iron Lady, Irom Sharmila an lo kawl bawk a.

Hetiang hi kan ṭhenawmnu ho khawsak dan a nih avang hian kan Women Empowerment kalphung te hi her danglam ta deuh ila. Nu leh pa te in leh lo, rosum te chuh buai záwng ni lo, pasalte hnen aṭanga inenkawlna dil lam ngawr ngawr ni lo zawng te, mipa chunga phuba lakna lam hawia maipawl input nawn tir tluk tluk lo hian mahni chhungkua enkawl zo vah khawpa inchher hriam te, mipa tih theih ang tithei tura intuaihriam te, hruaitu Indira Gandhi te, Sonia Gandhi te, Mamata Banerji te, Jaya Lalitha te leh hmeichhe rothap dang anga ram hruai hna fawng chelh tura inchher hriam te, mihring hmasawnna leh malsawmna kawnga danglamna thlen thei tur khawpa inchher hriam leh intuai hriam te hi kan kawng zawh ni thei zawk se a duhawm mang e.

Ni e, mipa tel lo hi chuan khawvel hi a famkim thei tak tak lo a, mipa uap loh leh rorel lohna chhungkua a nuam thei tak tak hek lo. He thuziak hian hmeichhiate dinhmun hi hniam takah awm rawh se a tihna a ni lo a. Kan chanvo awmsa, danin min humhalhna hi thuam ṭha chung zelin sangha min barh chauh ei lo hian nghakuai chiah dan zirin hmasawnna lamtluang chhui ta zawk ila. Mahni kèa dinchhuah tum tlat Zonu in nih chuan in mipa te hian chawimawina leh zahna parṭhi kan hlan mawlh ang che u.

- Lalnunmawia Pachuau