Written by
H. Lalrinkima
M.V.Sc., Ph.D

Nauchhiatna thlen thei toxoplasmosis

Mizote hi hun rei tawh tak aṭang khan ran chi hran hran- ui, ar, sial, vawk leh zawhte te kan vulh tawh a, kan hnam nunphungah pawh ran vulh hi a bet tlat a ni. Tun hnai aṭang khan kan ranvulhte duatna lamah kan ṭhangharh a, mi ṭhenkhat phei chuan an ui/ zawhte vulhte chhungkaw member ang maia ngaiin an duatin an hmangaih em em a, ran enkawlna lamah an neih sum pawh nasa takin an seng ṭhin a ni.

Hetianga ran duatna leh hmangaihna lama kan lo ṭhang harh hi hmasawnna nasa tak a ni. Amaherawhchu, rante hi duatin hmangaih em em mah ila, ran an ni miau a, kan enkawl danah hian a chin tawk kan hriat a ṭha awm e. A chhan bul ber pakhatah chuan, ran aṭang hian natna tam tak kan kai chhawng thei a, hemi lak aṭang hian eng tin nge kan lo inven ang tih hi a pawimawh hle bawk. Tun ṭuma ka tarlan tum ber chu, zawhte aṭanga natna kan kaichhawn theih, mithiamten ‘toxoplasmosis’ an tih, nu in naupai laiin a kai a nih chuan, nauchhiatna emaw, nau piansualna emaw hial thlen thei hi a ni. Engtin nge ran aṭangin he natna hi kan kai chhawn theih, engnge a natna awmzia, engtianga inven tur nge tih tawi te in lo tarlang ila.

In kaichhawn theih dan

He natna ‘toxoplasmosis’ hi natna hrik te reuh te, mit lawnga hmuh theih lohin a thlen a ni. A ṭhehdarhtu bulpui ber chu zawhte hi a ni a, tichuan, taksa lumna nei tawh phawt chuan kan kai chhawng thei a ni. Zawte hian he natna hi a thil ei, heng sazu emaw leh zawhte dang ek emaw aṭangin a kaichhawng ṭhin a. Tichuan, Toxoplasma natna hrik hi zawhte hian a ek aṭangin hmun dangah a thehdarh chhawng ve leh

ṭhin a ni. Tin, hemi bakah hian, vawk emaw ar emaw in zawhte ek aṭang hian an kaichhawng thei bawk. A awmzia chu, vawk leh ran dangte hian emaw mihringte pawh in direct takin zawhte ek hi ei kan ni lova, kan tui in aṭang te, kut bawlhhlawha thil kan ei tein kan lo kai ṭhin tihna a ni. Vawksa emaw arsa aṭangin kan kai thei bawk.

Mizoten kan sa ei duh dan hi hmin ṭha taka kan chum/kan a nih ṭhin avangin, direct tak chuan kan sa ei aṭang chuan kan kai zen zen lo maithei a, amaherawh chu kan sa channa chem te, kan sawngbawlna bungrua emaw kan kut tin kar vel aṭang hian natna hrik kaitheihna chance tam tak a awm a ni. Khawlaite kan kal kual a, inchhung kan luh dawna ke tahfaina (doormat) hian natna hrik tam tak kan tat thla ṭhin a, chuta ṭang chuan a bik takin naupang thil ei tur tihfai nachang hre lo tan kai theihna chance a sang ta em em bawk a ni.

Engnge toxoplasmosis awmzia chu?

He natna hi natna ṭih­baiawm a ni lem lo. He natna ‘toxoplasmosis’ hi, nu naupai tan a hlauhawm thei ber a; nuin nau a pai laia he natna hrik Toxoplasma a kai a nih chuan nauchhiatna a thlen ve thei ṭhin a ni. Naupai thla 3 chhung hian kaitheihna chance a sang em em lo a, amaherawh chu nauchhiatna chance a sang em em thung. Tin, nau chhiatna a thleng kher lo thei a, amaherawhchu, vanduai deuhah nau piansualna heng lu/ thluaka tui tling tihte a thleng thei a. Nu in naupai lai thla 7-9 chhung hian a kai theihna chance a sang ber a, amaherawhchu nu pum chhunga nau a lo len ve deuh hlek tawh avangin nau chhiat­na a thleng kher lo thei bawk.

Engtin nge kan lo inven ang?

Hei hi kan sawi tum ber leh mipuiten engtin nge toxo­plasmosis avanga nau chhiat­na leh nau piansualna lak aṭangin kan lo inven theih ang tih te tawitein han tarlang ila.

1. A hmasa berah chuan, zawhte hi a thehdarhtu ber a ni tia kan tarlan tawh kha, chuvang chuan, nuin nau a pai lai hian chhungkuaah zawhte neih/ kawl hrih loh te pawh a him ang. Tin, nauchhiatna hi nu in nau a pai laia natna hrik hi a kai a nih lohva, a hun kal tawh, entirnan a nulat lai emaw a naupan laia Toxoplasma hrik a kai tawh angah hian nauchhiatna a thlen kher lo thei bawk. Tin, nu nau vawi khat chhiat tawh hian a hnu lehah nauchhiatna chance a hniam tawh bawk a ni.

2. Vawksa leh arsa aṭangte hian kai theihna chance kan nei ve a. Heng vawksa te hi hmin ṭha taka kan sawngbawl tlangpui ṭhin avangin sa kan ei aṭang chuan kan kai kher lo thei a. Amaherawhchu, kan sawngbawlna hmanrua- chem te, plate leh kan kuttin kar vela lo tang aṭang hian natna hrik kan kai thei a, a inven dan tur pawh sawi nawn ngai loin kan hre mai awm e.

3. Kan ke tah faina (door­mat) hi uluk takin kan tifai ṭhin tur a ni. Tuna natna kan sawi kher lo pawh, doormat-ah hian rulhut tui te pawh a lo awm thei a, heng rulhuttui hi naupangin an lo ei tel palhin mit delna hial a thleng thei a, tin, vun tawn tlang thei rulhut (hookworms) te hian thak leh pân te pawh a siam thei. Chuvang chuan, uluk takin, a theih phei chuan, soda tuisovin kar khatah vawi khat tal sil/ suk ṭhin hi invenna awlsam leh ṭha tak a ni.

4. He natna chauh pawh ni lo natna dang laka kan in venna atan, heng recreational park-ah te, naupang nena inawm pawhna chi reng rengah hian kan ran a bik takin ui kan kalchhuahpui (walk) anih pawhin khawlaiah an ek kan hnutchhiat mai tur ani lo. Kan hriat atana tha chu, ui leh zawhte hian, natna tam tak a bik takin naupang atana hlauhawm thei an keng a, chu chu a tam zawk an ek aṭanga kai anih avangin kan in ah pawh ran ekna/inthiarna mumal tak kan siam hi a pawimawh tak zet in a changkang ani.

Khawvel changkang zelah ran hmangngaihna kan nei thar zel hi a lawmawm a. Hetih rual hian heng kan ranvulh (pet animals) te

aṭang hian natna tam tak kan kaichhawng thei tih hriain kan in ven thiam a pawimawh hle a ni. Tin, nauchhiatna hi chhan tam tak vanga thleng thei a ni a, toxoplasmosis, ran aṭanga natna kan kai avang hi chuan nau chhiatna leh nau piansualna hi thleng lo hram se. A changkang thei ang berin leh fimkhur thei ang berin kan ui/zawhte te hi enkawl ila tih hi ka duhthusam a ni e. Hriat belh emaw titi pui duh tan lalrin.kima87@gmail.com ah leh 07895396247ah biak theih reng ka ni e.

- H. Lalrinkima, M.V.Sc., Ph.D