CORRUPTION & SOCIAL EVILS
Corruption hi kan ram leh hnam, kohhran leh khawtlang hmelma No.1 a ni hial ang. Pathian thu-in "Tangka sum ngainat (love of money) hi sual tinreng bul a ni si a,” a ti (ITim.6: 10). Pawisa/sum hi sual ni lovin, sum ngainat (pathianna) chu sual tinreng bul a ni, a ti a ni.
Pi Lalsangzuali Sailo (RIP) chuan, zu/ ruih theih thil hi mihring hmelma lian, Pathian hmelma nen; buai, mangan, retheih, tlakranna thlentu, nun titawitu, tualthahna ne, hnam mualphona, sual tinreng bul a lo ni e’ a ti a. Zu ruih/ ruih theih thil hi kan ram khawtlang hmelma pahnihna tal chu a nih hmel!
Kan rama corruption (hlemhletna, hleprukna, eirukna) lian ber chu sum itna avanga eirukna hi a ni thei ang. Oxford dictionary chuan rinawm lo, misual, mahni hamṭhatna leh sum duh avanga dik lo taka tih, thil nih phung tur ang ni lova tih, mi rintlak loh, ti te-tin a dah.
Webster dictionary chuan ruk, suam, rawk, ti bawlhhlawh, tham, rinawm lo tiin a sawi thung. Ṭhenkhat chuan corruption chu hruaitu lu ber aṭanga hnuai lam thlenga sum leh thuneihna duha tuihal, inbumna thil lak, rilru duhamna leh pawisa itna avanga dik lo taka thil tih a ni, an ti. Corruption-ah chuan 'thamna' hi eirukna lian bera ngaih a ni. Mipui sum, mahni hlawk nana lak/ hman hi eirukna a ni a. Ram hmasawnna sum zawng zawng hi mipui sum tling khawm (lei man, bungraw man, kawng man, tui man, eng hman man, thil leina man adt.) a ni a, Sorkarin a kawl a, a chalai (managed); mipui sum (public fund) a ni a, sorkar sum a ni lo. Mipui sum mahni hamṭhat nana ruk (steal) emaw, eiruk chu corruption a ni. Sorkar, pawl, company adt.-a nihna (position) denchhena mahni tan emaw, chhungkaw tan emawa hman hi corruption a ni a. Chutah, mahni thawh chhuah ni lo, hruaitute hausak thur thurna (kleptocracy) hi eirukna nasa ber (most extreme form of corruption) a ni tiin, Rose-Ackerman & Paliflsa chuan an sawi.
Hlemhletna emaw, eiruk/ hlepruk han sawi hian ṭhenkhat chuan sum chauh a ni bik lo, entir nan, zirtirtu-in chawk (chalk) pakhat a hawn pawh a ni. Office-a paper pakhat hawn pawh a ni, hun eiruk pawh a ni, an ti a, a dik vek mai. Amaherawh chu, cheng khat eiruk leh, cheng nuai khat eiruk chu inang thei lo! Bible chuan thihna khawp sual leh thihna khawp ni lo sual a awm thu min hrilh a (I John. 516-17). Sual rau rau pawh a inang vek lo, a hremna pawh a inang lo. Pawngsual leh tual thah a inang lo a, zu, ganja leh heroin hremna pawh a inang lo.
Kan khawtlang sualna (social evils), CID Crime Figure for the Year 2020-2021-in a tarlan danin a tam ber chu rukruk a ni a, a dawtah mi in rawk. MLPC Act bawhchhia, inbumna, ruih theih thil, pawngsual, intihnat, mi ina lut ru, mi thil khawih chhiatsak, mi sum khawih chingpen adt. a ni. SP-in a puan danin tun hnaiah mobile-app hmanga suma inbumna a sang ber a, fimkhur a ngai hle a ni, a ti.
Corruption hian kaihhnawih tam tak - mipat-hmeichhiatna, thamna, tualthah, inruk bo te a lungrualpui vek a (Ṭhat loh theih lohna bawm, p.37). Sum a tam na na na chuan, zu leh sa, ruih theih thil, mipat-hmeichhiat hman sualna, HIV/Aids, drugs adt. a in tirameikai chawk ṭhin a. Chu chuan kan ram leh khawtlang nun a ti hmelhem a, ṭhalai tam tak an thih phah a, a pawi hle.
Kan thenawm states te pawh corruption-ah an sang ve hle ṭhin a, Mizoram pawh kan bâng bik lo, corruption sang ber pawl leh HIV/Aids vei tam ber state kan han ni ta mai hi a lungchhiatthlak hle a ni. Pu Manzuala'n a sawi ṭhin angin, Pu R.Rozika'n (RIP), "Mizoram tluka corruption kairualna hi khawiah mah a awm lo," a tihte nen pawh a inzul hle awm e.
Corruption hi khawvel ram tinah a ṭaidarh a, vantirhkohte anga thianghlim hring fate zingah tu mah a awm theih lo vang; a ti nasa deuh leh ti nasa lo deuhte chu a awm thei teh meuh mai. India rama corruption sânna state te chu Rajasthan, Bihar, Jarkhan, U.P, Telangana, Punjab, Tamil Nadu, Chhattisgarh adt. an ni a. Khawvelah chuan Somalia, Colombia, Mexico, Ghana, Russia, Myanmar, Brazil, Guatemala, Saudi Arabia, Kenya adt. an ni. Denmark, New Zealand, Finland, Singapore, Sweden te hi khawvela corruption tlemna ramte an ni a. India ramah chuan Kerala, Gujarat, Goa, West Bengal, Odisha, Haryana leh Delhi te hi corruption ziaawmnate an ni. Thamna pe hran lova hna thawk thei state te chu - Delhi, Haryana, W.Bengal, Gujrat, Utarakhand, Andra Pradesh leh Maharastra te an ni.
Sorkar hnathawk pangngai, mahni hlawh leh loan ilo lak theih ang ang te la a, ni tin ei leh in leh thuamhnaw ilo bakah chenna in leh lo chu a din ve theih ang a, hausak thur thurna tham erawh chu a ni hauh lo vang! London, Glasgow leh Wales-ah te pawh, keini thlen ve phakna chin leh kan hmuh ve chinah chuan, Aizawla mimal in lian pui puite hi a ropui zaw mah awm e, in chhung bungrua (furniture) lek phei chu khi tah, khi tah a ni ang; sap ram in tam tak aiin a ropui zawk awm e! Foreign-a fate lehkha zir tura tirh lek phei chu sorkar hnathawk pangngai tan chuan a harsa hle ang; sum hnar dang ṭha tak neite an nih ngawt si loh chuan. Tin, Mizoram hi incheinaah kan sang filawr hle bawk. USA Minessota state-a ka inkhawmna leh khawlaiah pawh, ka hmuh ve chinah chuan, milar pui pui tih lohah chuan, Mizorama incheina hi sang haih haih tak a ni!
Kan khawlai leh kawngpui a zim teh reng nen, car leh bike man to tak tak an tleng zuai zuai mai te hi, kan kawngpui hian a chawih zo lo lam chu a ni e. Khawlaia han kal hian, hmeichhe lam incheina hi chu a nalh zaih mai a, hmuh an nuam a; mipa lam erawh hi chu, eizawnna leh zirna kawngah nen ṭan kan lak lehzual a ngai a ni. Kan khawsak mil tawka awm dan thiam a ṭul hle. Heti-ang thil kan sawi hian, a titheite kan thik vang emaw, kan it vang a ni reng reng lo, thil kalphung leh tunlai thil awm dan kan sawi mai zawk a ni.
Mahni kutkawih leh thawhchhuahah intodelh tum hram hram ila a ṭha ang. Mihausate'n miretheite ngaihsak thei hram bawk se, an ngaihsak lo tihna ni lovin. Thingtlang khuaa mirethei in khawtlangin an saksak ṭhinte hi Zonun zemawi a va ni tehlul em! Hmuh a nuam a ni. Mipui sum hi ram leh mipui hmasawn nan politician-te leh sorkar hnathawk liante pawhin hmang uar sauh sauh se la, abik takin retheite/kut hnathawktute chawikanna lam hi sorkar hian uar mawlh teh se. Kan ṭhalai lehkhathiam hna nei lote tan State Level Training & bulṭanna Start-Ups siamsak chur chur se, ṭhalai lehkhathiam lote tan Skill Development training pein, an hmanraw pawimawh pe thei bawk se, kum 5 chhung chuan kan ram hmel a danglam ngei ang - Nitish, Sarkar, Kejirawal te pawhin an thei a lawm le! Chutiang tithei sorkar chu kan ram hian eng lai pawhin a mamawh reng a ni.
Kan ram hi Lalpa zawnchhuah ram a ni a, ami chengte pawh a hnam thlante kan ni; ṭawng khat hmang, Kristian sakhaw vuantute, kohhran mi deuh vek kan ni a, khawvela khawtlang inkaihhruaina ṭhatna ber pawl, thil ṭha tih kawnga hruai theih leh intihhmuh thei hnam kan ni a. Kan ram chu Israel-Kanaan ram ang emin phai zawl tam lovin, chhengchhe deuh mah se, ram dang kan nei chuang lo va; ruahtui tlak ṭhatna ram, sik leh sa leh thlai ṭhat duhna ram a ni a. Kan ram leilung mil technology kan hman thiam hunah, Israel ram anga hnathawhna hmuna kan riahchilha, tihtakzeta hna kan thawh hunah chuan, lei malsawmna rah kan seng ang a, kan ram chu a kang chho zawt mai ang. Chutiang hun chu a nghahhlelh awm hle a ni. "Lei awm chhung zawng buh tuh leh buk lak te, khaw vawt leh khaw lum te, nipui leh thlasik te, chhun leh zante chu a bo lo vang,” tih a ni (Gen. 8:22).Fak hla siamtu chuan, "Lei hi Lalpa i thil thlawnpek famkim a ni, ka chhiar seng lo lei lawmna; van hmun ropui i malsawmna famkim a ni,” a ti a ni.
Corruption hi sual nge, din chhuahna? Sazu chu thah tur nge, a kua hnawh tur? tih chungchangah mi hrang hrangin ngaihdan an siam a. Corruption hi a venna dan a awm a, a vengtu tura ruatten an veng duh si lo va, hmachhawn hmiah mai tur tih te; a chawr chhuahna (bud) chu sih chum mai tur tih te; Corruption titu chuan corruption a do thei lo tih te; Vote lei hi corruption inṭanna a ni tih te; thil leiah hian hman sualna (misuse) a tam ber tih te; dan hmanga hrem ngei tur a ni tih leh, hrem lovin chhuah suh tih te; Sorkar corrupt hi a hlauhawm ber a, indopui 2na thlentu a ni; tu tan mah a ṭha lo va, misual tan pawh a ṭha chuang hek lo tih te; Corruption do turin ACB chauh a tawk lo va, prosecutor leh political will a ngai tih te; tender kal hmang siam ṭhat a ngai tih te; thil man inbelsa (labelled) aia sang lova hralh tih te; Loan leh grants hman danah thil inthup (invisible change) a awm ṭhin tih te; Anti-corruption helpline siam a ṭha - USAID model hmangin tih te; sawi chauh a tawk lo, tih te; a damdawi ṭha ber chu, “Lu chhip aṭanga khuih thlak a ni,” tihte a ni nawk mai. He khawvelah hian corruption hi tihbo theih a ni lo va; mahse, tihtlem theih chu a ni ngei ang.Chutiang bawkin zu/ruih hlo ruih hi tihbo chu a harsa hle ang; mahse, kohhran leh khawtlang kan ṭanrual chuan tihrem emaw, khuahkhirh theih chu a ni ang.
Doordarshan YouTube channel-ah “Ram rorelnaa ringtute mawhphuarhna” tih thupui Pastor rualho sawihona kaihruaitu (host)-in a thu tawpnaah, ram rorelna (Assembly)-ah Pathian a Lal ber tur a ni, ti lam hawiin hun a khar a, a pawimawh khawp mai. Tihian kan thu lo titawp ila. “Rorelnaah chuan fel lo takin in rel tur a ni lo; mirethei i thliar tur a ni lo va, mithiltithei i zah chuang tur a ni lo; fel takin i ṭhenawm ro i relsak tur a ni,” (Lev.19:15) tih leh, “Dik taka lalin ro a rel chuan ram a phuisui a, thamna a lak chuan ram a chhe ṭhin,” (Thuf.29:4). Kan ram, kristian ram rorelnaah Pathian duhzawng lo thleng zel rawh se.
- Prof. H. Lalramnghinglova