KA TITI KHA

Kum 2016, November 26 nia Vanglaini buatsaih Zoram Titia kan titi kha ka rilruah a awm reng a, ka duh ang erawh chuan ka chaih zui hman ta mai lo. Sawmna ka hmuh laiin, ‘Tun ṭum kan subject tur chu ka thiam z^wng a va nih hmel loh em’, ka ti rilru a, ngaithlatu pakhat ni ve t<rin ka kal a ni ber, kan thupui chu ‘Mizoramah HIV/AIDS’ tih a ni.

MSACS lam aṭangin hotute an lokal a, tin, positive network lam aṭangin nula nalh tak tak eng emaw zat an lo kal bawk. ‘Duh thlang dawn ila a positive te ngei hi kan va thlang tho mai awm ve’, tia min hrilh rutu erawh chu ka sawi lo ang. Editor hlun tak pakhat phei chuan, ‘Anni hi miten an hmuh tam chuan HIV/AIDS hi an hlau lo zo vek mai lawng maw,’ a ti hial mai; an duhawmin an ngainatawm ngang mai. Nimahsela anmahni, a tuartute ngeiin an han sawi chuan natna hlauhawm tawpkhawk a nihzia chu hai rual a ni lo.

Inthlahdah a ngaithei lo va, an taksa chuan he khawvel mihringte zinga cheng ve rih turin tiht<r leh tih loh tur a ngah tawh lutuk a ni, duat taka in enkawl reng chu an hna pui ber a ni tawh. Anmahni maiin an inenkawl thei tawh lo, ṭanpuitu midang an mamawh hial tawh. An thusawi tinrengte chu ṭanpuitu ngenna au aw a ni ber a, engtin tin emaw han sawi kual viau bawk mahsela; an mamawh ber chu an nun chhanhim tura ṭanpuitu leh, ‘khawvel hi a mawi ngaiin a la mawi a, chuta pangp^r mawi tak pakhat chu i la ni reng a, khawvel hi i chanvo a ni,’ tia hrilh mawlh mawlhtu a ni tih chu hai rual a ni lo.

Heti ang chungchang inzirtir n^na kohhran platform an beiseina th< leh, zirtirtu at^na rawngbawltute an auhna aw r$te kha a ng>nng^wl ngang mai a, bengah a ch^m reng mai. Postive te nuna thil ngainatawm >m >m ka hmuh chu midangte ṭanpui tura nun pum pui inhlanna hi a ni.

SACS lam aṭanga statistics min peka a lan dan chuan kum 1990 October thla aṭanga kum 2016 June thla thlengin, Mizoramah mi 554644 test neih tawhah HIV/AIDS positive mi 13040 an awm a. An sawi dan tak phei chuan, hei hi 10 in puntir ila a dik hial maithei an ti a ni. Kum 2016 January aṭanga June thla (thla 6) chh<ngin HIV hrik pai mi 832 hmuh chhuah thar an awm a, hemi hun (thla 6) chh<ng hian mi 151 HIV/AIDS vangin an thi a ni. Z< v^nga thihna hi (Politics nen a inkaihhnawih vang ni maw) a tam kan ti >m >m mai a, HIV/AIDS vanga thi rate hi ram hmangaihtu t^n hmuh hmaih chi a ni bik lo vang.

Ziaka report kan dawna a lan dan chuan za zela sawmruk leh pariat zet (68.75 %) chu hmeichhiat mipatna aṭanga kai a ni an ti. He hi a ni, sawi t<r engmah nei lo nia inhria kha, sawisen loh tit$ min rawn siamsaktu ni ta chu!

Chawhnu lamah ka’n sawi ve ta nge nge a, mi rin loh deuh maiin sex phalrai chungchang hi ka sawi ta a ni. Ka hma lam deuha ṭhu ka hmel hmu lote pawh an rawn hawi l>t he haw hlawm a. A tuk lawka Vanglaini-a kan thusawi an rawn highlight lo chhiartu ṭhian ṭhenkhatte phei chuan, ‘A rawngbawltu sawi chi loh’ an ti deuhin ka hria. Hei tak hi a ni ka vei em em chu; thil ṭha lo tam tak ti reng chunga mi ngaiha lan mawi tum, dik lo mahsela pawn lama fel tum ṭhin zonun hi. Kan kain sex kan sawi duh lo a, ramsa ang maiin awmze nei lovin a takin kan hmang duh lawi si. Sawi chuan a ri lo thei lo va, tih chuan ri lovin a tih theih tlat alawm, kan hnam nun leh sex hi a inmil >m a lo ni, a lan loha a rik loh phawt chuan alright!

Chuvang chuan, “Hnam puiho tih ang hian nupui pasal neih hmaa inhual hi kan hnam d^n (customary) ah lal<t ila, Kohhran pawhin hriatpuiin pawmpui ila. Chuti anga inhualte t^n chuan occasional sex te pawh chu thil thianghlimah ngaih ni sela. Tin, inhualna nghet tak kan neih chuan l>ng laite hi, ‘Saw mi saw ch< m$ nupui tur chu a ni a, ch< mi chu h> m$ pasal t<r hi a ni’ kan ti thei ang a, ran ang maia a intawng fuh fuh inzawm chawt chawt hi a bo thei ang a, sex av^nga hri chhe darh m>k hi kan control thei mahna.

Dik tak chuan sex hman uluk leh uluk loh te, sex recognize leh recognize lohah te hian hnam mawl leh hnam pui zia a lang thei deuh tlat a ni. Pathianin mihring a siam a, hmeichhiaah leh mipaah a siam tih lan fiahna ber hmeichhiat mipatna (sex) hi, kumtling chin t^n dan mumal tak hnuaiah recognize ni rawh se ka ti a ni.

Nupui pasal neih hnua hman chauh t<r tihte hi zawng, a ri chang a mawia kan zawm thei lo a nih hi maw! Keini chang kan ni lo, mihring tawh phawt, mi ang leh ang lo pawh, mingo leh mih^ng te pawhin an zawm thei lo, kan za vaia kan mamawh tl^n (common demand) a ni tlat a ni. Hetih rual hian, mi duh lo chung tihluih te, kum tling lo sex te erawh chu a case a serious hle tih te hi kan inzirtir tam t^wk t<r a ni ang.

Facebook PP leh Whatsapp DP-ah nula tlangv^l te’n a ṭhianga thlalak kan han t^r ve ngawtte hi kan hnam d^n n>n a inmil hauh lo. Inneih hmaa inhual l^wkna d^n kan neih loh av^ng leh, kan inngaihzawnna te hi a r<k, thil nghet lo leh pawmpui loh (unrecognized) a nih tlat av^ngin. Kan hetih chh<ng hi chuan tute emaw bialnu hlui leh bialpa hlui deuh hlirin nupui pasal kan innei mai d^wn a ni.

Chuv^ng chuan, ‘HIV/AIDS darh zau z>l t<r venna pakhat at^n inneih hmaa inhual lawkna d^n nei ila, recognized pre-marital sex awm thei se,” tih hi ka titi kha a ni.

- Rev. Jh. Za Hluna