Written by
- R.Lalfakawma
Seling

LOCKDOWN 4.0 - ECONOMY LEH ZIRNA

26.05.2020: Heti khawpa ram zau leh mihring tamna ni si hi ram dang aia kan fimkhur hmasak vanga tun thlenga tuar nep ta kan ni tih kan hria ang a. Fimkhur vanga kan dam/vanneihna hi theihnghilh loh a ṭha khawp mai. Tunah chuan India ramah hri kai kan pung chak ve tial tial a, a jump-in a jump ta a ni ber e. Mi thiamte chhut danah khan June/July hi a haw vanglai a nih theih thute kan hre tawh a; tun ni 4 kal taah pawh hian record duhawm lo zawk kan hmu chho zel rih a nih hi. 

A ni telin vei an tam tial tial a, sawrkar-laipui lah chuan inkharkhipna a thlah zalen tual tual thung lawi a; rel leh thlawhna pawh an service leh ṭan ta. Hripui leh a hlauhawmzia ringawt ngaihtuah tan chuan sawrkar-laipui chet dan hi hriatthiam a har viau; pa thluak ṭha leh inpe zo Modi-a leh a ṭhuihruaite hi fimkhur telh telh awm an nih laia eng vanga inthlahdul tial tial nge an nih ang? Ram economy an ngaihtuah vang a ni chiah ang chu. 
Mizoram dinhmun en hian hripui thu hlaah chuan a lawmawm rualin ṭhenawm state lamah erawh an pung chak thur thur viau mai a; keini hian mi sual vanneihna kan chang a ni ber e. Ṭhenawm state-ah chuan state pawn aṭanga hawten an kai tih a lang chhuak a, keini pawhin state pawn aṭanga lo haw kan ngah ve ropui si a, kai ve hlauvin total lockdown kan bei leh chiam mai dawn em ni ang le?

"Mihring hi chhang chauhvin an nung lovang" tih thu ang lo deuh khan hripui vang chauhin kan thi dawn lo tih hi kan hriat tel a ṭha e. Hripui ai tak chuan a behbawm hnathawh tur awm loh vanga ram pumin hatsatna kan tawh hi a lian zawk hial em tih tur a ni a. Hri buaipui nana kan senso hrim hrim aiin hnathawh loh vanga kan channate hi a nasa zawk ngei ang. Hnathawh tur awm loh vanga 'tangkhang' tamzia TV lamah kan hmu reng a, keini Mizoram zim te aṭang pawhin state danga tangkhang ta, lo haw mek  leh lo haw tur sing chuang kan nei a nia! Hnathawh tur awm lo hi hri angin thihpui ve mai lo mah ila, tu leh fate thlenga nghawng thei, pachhiatna rapthlak thlen thei a nih avangin hripui karah kan mitsir ve reng a ṭul tak zet zet a ni. 

Hemi kawng hi hre ranin central lam pawhin fimkhur tak chungin hnathawhna kawngah ruahmanna an siam a. Rel leh thlawhna service-tir te, zu dawr leh dawr hrang hrang hawnte hi chak vang hrim hrima an tih a nih a rinawm loh viau a ni. Keini pawh fimkhur tak chungin, kan chak vang ni lo va ruahmanna kan siam a ngai. A nih lohva hna pawh thawk ngam lova pawng inkharkhip ngawt kan thupui a nih chuan kan hmabak a ropui lo ngawt ang.
A uar zualin an sawi dan phei chuan 'chawmhlawm state' kan ni a, thla thum ei bak kan thar lo; a bak thla kua chu central drip khai kan ni. Khu lam mahin hnathawh dan kawng an dap hram hram chuan keini chuan damna tur na na na thih leh thih tia kan beihte pawh a ngai zawk ang chu mawle.

Dik tak chuan mihring nih chhung chuan damna kim beisei viau tur kan ni lo. Nat kan hlau lutukte hian min tipangchang mai mai a ni. Dam manah na tur, thi tur reng kan ni zawk e. Mi fimkhur lutuk pakhat pawh kha maw - Pawna a chhuah chuan Sabengtungin a kheng ang a, hliampui a tuar mai ang tih hlauvin pawn a chhuak ngam lo va. Motor chet sual a hlauh luatah kein a kal zel a. An ban leh mai ang tih hlauvin ngaihzawng pawh a nei ngam lo va. Mihring ruh chuktuah pelh awlsamzia a hriat avangin pawnah chhuak ngam lovin khumah a mu reng mai a. A khum lu chunga milem tar tlain a lu-ah a tlak palh a, a thih phah ta hlauh mai a ni. 

Kan eizawnna kawngah te, kan hnathawhna kawng hrang hrangahte pawh risk kan lak ve a ngai. "Ka intipalh mai ang a..." ti chung reng chuan hna rum thawh a zuamawm viau loh a ni. Lo neitute pawhin ruah mal far khat pawh do lo va buh seng tum ta se an thar ṭha viau lovang. Sumdawngte pawhin chhungkaw kima chawhlui kil tum reng se an hlawhtling viau lo mai thei a ni. Kan ṭhianpa phei chuan kohhran inkhawm zawng zawng inkhawm kim barh tum chu hnathawka chhawr tlakah a ngai vak lo nia. 

Tunah hian kan centre Aizawl aṭangin lockdown kalpui dan tur inkaihhruaina fel tak an ruahman ṭhin a, hei hi khaw tam takin kan lo zawm ve mai a, a ṭhain a awlsam phian. Amaherawhchu, Aizawla ṭul leh kan khuaa ṭul hi a inang lo thei tih hriat a ṭha khawp mai. Lirthei intlanchhawk 'even leh odd' chungchangte kha thingtlang hmun tam takah chuan a ṭul lo chiang a. Tin, curfew zan dar 7 aṭanga zing dar 7 han tihte pawh hian feh kal hma tur a dan zel dawn chuan a buaithlak khawp ang. Ni 60 chuang inzirtir tawh kan nih avangin fimkhurna tur hmun leh hunte kan hre viau tawh a; kan khawsak phung mila lo her rem ve hret hi inthlahrun lutuk tur a ni lovang chu. Damna duha inkharkhip luatah rilṭamin kan thi palh hlauh dah ang e.

Zirna lama kan harsatna tawh mek pawh hi sawi kai ta zel ila. Tun anga hripui lakah kan fihlim zel a nih pawhin zirlaite hian first term chhung chu an kal theih loh law law a rinawm ta. State pawn aṭanga lo hawte khung hran (quarantine) nan sikul tam tak hman mek a ni a, quarantine leh a behbawm hian June thla pum chu a luah hmel si. Vanneih thil thuah hri vei awm loh vangin sikul ṭan duh mah ila, quarantine nana sikul kan hman mekte hi tlansan ngawt a dik bik dawn si lo. Chuvangin a hmanhmawh hleih theih loh a ni ber e.

Sikul naupang, 'ti rawh, ti suh' tih hmanga kaihhruai ngaite hian ni 30 chuang sikul an ṭhulh ta a, ngaihtuahawm tak an ni tawh. Sikul hawn theih a nih loh rualin admission tihfel a nih tawh chuan a remchan angin online class/assignment hmanga naupangte kaihhruai a ṭul ta hle. Fee chungchanga kan harsatna lian tak pawh hi ṭhahnemngai taka (online/assignment/home visit) kalpui a nih chuan private sikul lam tan pawh 50% monthly fee na na na chu khawn a huphurhawm lovang; nu leh pate pawh zirtirtute ṭhahnem-ngaihnain a fan ang a, 50% aia sang pek pawh an inhuam mai ang chu. Tichuan naupang zirna te, fee pek ṭhat loh vanga sikul neitute harsatna leh thawktute lam harsatna awm mek chu a kiang mai dawn a ni.

Engpawhnise, hripui lakah hian fimkhur chhuah reng ila. Kha chen kan kal tawhnate kha inthlahdah phah nan hmang lovin mahni nun hman fimkhur thiam nan hmang zawk ila. A chhe ber tawk thei reng kan ni tih hriain Israel faten Nehemia-hova kulh an din thar ang khan - lehlamin hna thawk ila, lehlamin i fimkhur ang u.