MORAL REFORM
Moral reform chungchang hi ka lo chhiar leh zauh ṭhin a, pawimawh ka tih dan leh a siam ṭhatna tura rawtna ka neih te kan thailang ve teh ang. Kan ram hian kan mamawh teh meuh mai. In ṭha deuh sa apiang ei ru nia ngaihna thinlung kan pu ta ringawt pawh hi siam ṭhat ngai tak a ni. Kan moral siam ṭhatna atana ka sawi duh hmasa ber chu kan chenna in chungchang hi a ni.
Kan chenna in hian kan rilru put hmang thuah kawng ro a su hle a. Hmanlai pawhin Mual kil tlangval leh veng keltil lam tlangval chu an rilru a te hlei te an lo ti ṭhin a. Chutiang chuan kan chenna veng te leh kan chenna in te hi kan rilru put hmang, (kan moral) siamtu a ni thei a ni tih hi kan pawm ṭheuhvin ka ring. Moral kan siam ṭhat dawn chuan a tichhetu kan hriat a ngai. Mipui te hnenah in moral hi a dik lo, a ṭha lo, tih ai chuan an moral tichhetu zawn chhuaha siam ṭhat a pawimawh fo ang. Kan moral chhiatna chhan leh a chhiat dan sawi si lo va, kan moral a chhe lutuk tawh a ti a, mipui te indem vak vak hian min siam ṭha mai lo vang.
Thingtlang lamah ram inṭawm (community land) hmanga eizawnna kan sawi chhiat nasat em avang leh tlang ram lo neiha ei zawngtuten puihna chhete pawh an dawn loh avangin Aizawlah an rawn tlan lut ruih ruih a. In luah turin a daih loh avangin mi hausaten remchangah lain an inhnuai kil khawr ber thlengin an ker a. Mihring luah atana boruak a hmuh that tawk leh tawk loh pawh kan ngaihtuah tawh lo. In khat tura duan sa te pawh in hnih inthumah an pingdang ṭha leh a, a theih ang angin mutna leh chaw eina awm tawk tawk pawh mi luah turin an chei zel a. A luahtu turten an duh phawt chuan mihring chenna awm a nih leh nih loh pawh an ngaihtuah lo.
Hmun ṭhenkhatah phei chuan a neituten a ṭha lo an ti chung chung pawh an luahlui te pawh a ni zawk awm e. Mi ṭhenkhatte erawh hi chuan an luah duh nak hman chuan tiin tui chhe paihna mumal awm lo, inthiarna in inṭawm, khum pindan leh sitting room pawh awm hrang lo. Ṭhenkhat te phei chu fur laia bang chhak hnam deuh per pur, a hrisel dawn lo tih hriat sa reng te an ni. Heng hian in luah man a tisang em em. A chang chuan sawrkar hian Tenance act hmang se, in luahtute hian an in man hu a luah man an pek tawh chuan an in luah hi an nei thei mai dawn si a, ka tih rum rum chang te pawh a awm.
Chutianga mihring chenna awm pawha ngaih loh khawpa standard awm lo va chengte tan chuan mahni in ngaihhniam leh mi hmuhsit nia inhriat maite a awl a. A chhan mumal awm loa thinrim mai pawh awl tak a ni. Aizawl veng tinah hian ṭhalai an tam ang hu a thlan lai leh khawhar in kal an tam lohna chhan pawh hi a ni ve thei ang. Hetiang ina chengte hi chuan rual pawl an hreh a, an ṭhalaipuite zinga awm tam loh an duh zawk fo ang. Mahni in ngaihhniamna an nei a, hlutna (dignity) neiah an in ngai lo. Hei hian mi hausate itsikna leh miretheite hre thiam lo, hmusit tlat anga ngaihna a neihtir thei bawk. Rilru thianghlim lo leh pangngai lo, kawng hrang hrangin kan chenna in mumal lo lutuk hian min neihtir thei ka tihna a nih chu.
Tunlai hian kan in luahin a zir loh avanga thil ni thei lo tura ngaih thil duhawm lo tak tak thleng sawi a awm. Unau in luah, khum hrang a awm loh avanga mu dun unau an nihna theihnghilh ta mai tih te, naupai thei lo tura insiam ta mai tih te. Pindan hran a awm loh vanga nu leh pa te private life hriatsak vek si a, fate nena tiho ta mai tih te. Kan khawsakna hmun leh inin a zir loh lutuk avanga kan moral chhiatna hian zual lam a pan zel. Heng hian khawlai lama nula service a tipung bawk. Rethei lo tur retheiah kan insiam chawp tlat hi a pawi em em a ni.
Kan ram neih ang hi nei se vai rama rethei kan tih tam tak khu an retheih ka ring lo. Mani in leh lo nei a, nitin ei khawp leh silh leh fen tur thawh chhuah theihna ram nei bawk si a kan lungawi lo tlat hi a chhan tam tak a awm ang. Kut hna thawh hmusit tur leh ei zawnna ṭha pe thei a mi ni mang si lo va, tlangram lo neih sawi chhe vak vaktute hi ka dem deuh ṭhin. Thingtlang khuaah mahni pual chenna tur in nei thei, thlawhhma laa ei khawp nei a lungawi taka khawsa thei si kha mi dang itsik a, hausa te thik a hmu sakhi tlat tura kan innam liam hi a pawi tak zet a ni.
Heng kan chenna in leh lovin a zir loh avanga kan moral dik lo hi engtin nge kan siam ṭhat tak ang? A hmasa berah chuan kut hna thawktuten an hna thawh an zahpui loh va, an chhuan ve zawkna tura an hna thawhna hmun siam sak a ngai a ni. Israel rama pemten ‘Israel rama kan thawhrim ang hian thawk rim ila Mizoramah pawh kan hausa thei tho vang an tih ṭhin ang leh, Japan hote thawhrimzia’ kan sawi ṭhin ang hian, kut hna thawktuten taima takin thawk se, an hna thawh hlawk zawkna tura ṭanpui hi ram hmangaihtu sawrkarin an batah la tak tak bawk se la. Hna thawh tur zawnga Aizawla pem lut te hian hna thawhna tur awmna zawk, mahni in leh lo an neih theihna ngei, tlang ram lo neih theihna an pan a, economic exodus kan siam a ngai. Chung hmuna taima taka hna an thawh theihna tur chuan an feh kawng te lir thei kal theiha kan siamsak a pawimawh. Sawrkar development plan thar NEDP hian hemi kawngah hian eng chen chiahin nge kan tlangram lo neitute a puih dawn thlir ila. He hmalakna hi nasa zawka chhunzawm a ngai a ni. Hei hian nasa takin kan moral min siamṭhatsak ngei ka beisei.
A pahnihnaah chuan sawrkarin in luah theih tura ngaih chin minimum standard fel tak a siam a ngai. Mihring luah tur in chuan a lo berah khawsak relna hmun, sitting room, leh bed room a nei ṭha tawk tur a ni. Tui chhe paihna leh bual in leh ekin a nei ṭha tawk bawk tur a ni’ tia kaihhruaina dan fel tak sawrkarin a siam a ngai a ni. He hna hi sawrkar department pakhatin chang se la, en pawh endik ngei ṭhin se la. Chutianga standard fel tak siam a nih a, a zawm lote hremna fel tak a awm bawk chuan tuna ina sawi tlak loh luah avanga moral hnim lutuk te, zuk leh hmuama kan chak lo ta lutuk te pawh hi a siam ṭhat theih ngei ka beisei. Kan moral hniam lutuk chawikanna, hriselna kawngah pawh hmasawnna kawng khat chu a ni ve ngei bawk ang.
- Commissioner Lalkiamlova Tuikual South