Written by
Dr Lalzuia Colney Ph. 9862334371

FIARATUI KANGCHAT TIH KHA

Fiaratui chungchang hi sawi neuh neuh a awm ṭhin a. British Parliament pakhat John Pyma chuan, "Ka ngawih avanga thudikin a tuar ai chuan thu dik sawi avangin keiman ka tuar zawk ang," a tih ang deuh hian tunah hian thudik han puan chhuah ka tum a ni.

Tunhnaiah Fiaratui kang chat ta anga sawina a awm a. Hei hian mi ṭhenkhat rilru pawh a hruai khaw lo thei hial awm e. Hemi chung hang hi sawi chian deuh a ṭha ang. Fiaratui hi Farkawn ram, Ṭan tlang zawm Satawk tlang aṭanga lo luang chhuak a ni a. Fiaratui hi a kangchat ta anga sawina a awm a. A chhan chu, Fiaratui lo chhuahna hi Satawk tlang bul aṭangin a ni a, a hnar tawpah chuan Art & Culture Department hian khualzinte pawhin an hmuh duh ṭhin avangin Fiaratui hnar tawpah hian tuikhur an siam a. Heti lai hmun takah hian khualzinte pawhin Fiaratui hi an tlawh ngai lo va, he tuikhur thlangah hian Farkawn leh Vaphai inkar kawng a awm a, chutah chuan Fiaratui hi mau phelin an dawh a, chu chu he tui an inna hmun ber chu a ni. Tunhnaiah heti lai ram velah hian lir a nghing vak a, chu chuan heti lai ram tui awm lohna hmunah pawh lirnghing hian tui a nghawr chhuak a, tui hnar ṭhenkhat chu a nghawr chat ve thung a ni. Fiaratui khur Art & Culture-in an siamna lai pawh hi lirnghingin a nghawr ve a, Fiaratui khur pawh hi tui a nghawr chat ve ta a. Amaherawhchu, a thlang lawk, in chhung dung chen lekah erawh chuan tui chu a pangngaiin a awm tho. Heti laiah hian tunhma pawhin Farkawn leh Vaphai inkar kawng kalna a ni a, chu chu tunlaiah pawh tui chu a la pangngai reng a ni. Tunhnai April 28, 2022 pawh khan Farkawn Heritage Preservation Society Hqrs- in Seminar an han hmang a, chutah pawh chuan Fiaratui chu an tlawh a, Art & Culture-in tuikhur an siamna lai chu a lo kangchat ngei a; mahse, a thlang, in chhung dung chen vel lekah chuan a pangngaiin Fiaratui chu leiin a lo chhilh deuh avangin ṭhian ṭhenkhatte'n an hai a, Fiaratui chu a pangngai ang deuh khan a la tling reng tho a ni. Chuvangin, Fiaratui chu a pangngaiin a la luang reng tho a. Lui dang pawh hi thui tak, mel tam tak pawh luang se, a hnara mi leh a mawnga mi chu tui/lui thuhmun a ni reng tho a ni. Chuvangin Fiaratui hi a la kangchat vek lo tih hi kan hriat a ṭha ang.

Fiaratui hi han sawi zau takah chuan, tun hnai 1962 vel aṭang khan Ṭan hnung lama Mausanglui hnar, Maurawkela tui thuhruk an tih hi Fiaratui anga sawi tum an awm ṭhin a, hei hi chu a dik lo tih hi mi pangngai chuan an hre ṭheuh ang. Hmasang Lianchhiarin a chawi te, nula pakhat Darbuangin Fiaratui a in, A.D. 1720 vela Hmar hnam thlangtlain Fiaratui an sawi te, British huna Vaphai lal Mitinliana leh Farkan lal Rozika ten an ramri chungchang an sawi ṭuma Fiaratui an sawi chu tuna kan sawi Fiaratui tho hi a ni. British hunah pawh khan Ram sem sap an tih; J. Shakespiera (Tarmita) te leh a hnu zela Mizo hla phuahtute pawhin Fiaratui an tih chu Ṭan tlang bul Satawk thlang aṭanga luang chhuak hi a ni.

No.5-na. Fiaratui thuah hian vawi duai lo Committee-ah hian sawiho tawh leh thu pawh tihthluk tawh ṭhin a ni a. Tun thleng hian chu thu tihthluk chu kan la puangzar lo va, Fiaratui Zofaten kan tih ṭhin chu pakhat a ni a, Zofate thu leh hlaah hmun pawimawh tak luahtu. Amah tak phei chu nêp ang reng tak a ni a. He Fiaratui hi ṭhangtharte hunah hian thu inchuh theih dawn dawn angtein a lang a. Chuvang chuan INTACH, Mizoram chuan he Fiaratui Zofate tana Heritage Zone hmun hlun (Historical Place) pawimawh tak leh ṭhangthar zelah hming chuai mai thei lo tur hi, "Mizoram sorkar hriat nawntir leh ni se, NGO te leh pawl dang dangah a ṭul angin he thu hi puanzar zel pawh ni se," tiin an thu tluk chu an ziak a ni.

Fiaratui hi hre chiang lo an awm palh takin hetiang hian INTACH chuan a ziak a, hei hi pi pute hun 1720 vela Hmar hnam peng Buang chi Fiara hian he tui hi a hmuhchhuah a ni a. Hei ngei hi Farkawn lal Rozika leh Vaphai lal Mitinliana pawhin ramri an siam tumna chu Fiaratui a ni. A hre chiang duh chuan Mizoram Gazette Extra Ordinary Published by Authority-in Vol. XXXVIII Aizawl, Friday 23.1.2009-a a chhuah pawh hi en mai tur a ni. Hei hi en dik ngei a ni tih fiahnan British hun laia Survey Map-ah pawh chiang taka hmuh theihin a awm. Hetiang hian Mizoram sorkar thuneitute pawhin an record dan a ni.

Chuvangin, Mizoram tihmingṭhatu Fiaratui phuahchawpa sawi tum hi thil dik lo leh zahthlak a ni tih hriat a ṭha. Thil dik leh chiangsa reng pi pute hun leh sorkar pawhin a pawm thlap tawh a ni a, hemi tihdanglam tumtu chu India ram sorkar Culture leh Tradition Law-ah hrem theih hial a ni. Chu chu heti hian ziak a ni.

"Names having had culture and traditional attachment cannot be changed for reason being that it has been recorded in traditional history of one nation," tiin.

Chuvangin Fiaratui hmun sawn tum anga awmte hi action lak a nih chuan tu mah an vui thei lo vang. Hrechiang duh chuan Farkawn Heritage Preservation Society (Hqrs) Aizawl-ah pawh zawhfiah theih reng a ni.

- Dr Lalzuia Colney Ph. 9862334371