Written by
David M. Thangliana

Foreign Kuhva tawlh leh Grape Wine chungchang

Journalism ka chhuah san hnu hian article lam hi ka ziak ta meuh lova. A chhan pakhat chu politics lama ka inhman vang a ni. Politics-a inhmang reng reng hi chu Mizote hian kan thlir danah hian an thusawi hi a lai tawk lova kan hriat thin vang a ni. Tunah pawh hian ṭhenkhat chuan ka thu ziah hi party tan lam nei, tan loh lam nei niin min hmuh sak ngei dawn nachungin ka rilru a luah khat ve em mai a, ka ziak lo thei lo a ni. Mipui hi kan khawngaihthlak zozai ta alawm le.

Foreign kuhva tawlh: Hei hi sawi hmasa ila. Myanmar aṭanga kuhva ro tawlh hi ṭhenkhat sawi danin Congress sawrkar hun lai aṭanga thil awm tawh niin an sawi a. Hei hi a dik leh dik loh ka sawi thei lo nain kum 10 emaw dawn lai hetia Customs duty dik tak chawi mang lova kuhva ro ramdang aṭanga lakluh hi lo awm ni tawh mahse Congress sawrkar hun lai kha chuan a titu an tlem a nih a rinawm, a thawm hriat tur a lawi kan hre lo.

MNF a han sawrkar chiah a, kuhva tawlh rute hi a mak maka tamin an pung ta nge, an kuhva phur motor lian kalna tur thlenga insiamchawp thei khawp an lo ni ta a. Hei mai ni lovin Myanmar ram hnaih a awm khaw ṭhenkhat phei chu chhungtin deuh thaw tih theihin kuhva ro phurna tur lirthei an nei a. Kuhva ro-ah hian inhlawhna lah a ṭha chungchuang a ni ang, thildanga hlawhfa chhawr tur awm lo hialin kuhva ro lamah an pakai a ni.

Kuhva rah tawlh ruk chungchangah hian sawrkara thil ti thei an inrawlh ngei chu a rinawm a. Mahse an inrawlh han tih hian sum hui luh lamah vek a ni kher lo thei. A ruka thil tawlhtute awlsam zawkna tur kawng lo zawn sak lamahte pawh a ni thei a ni. A enga pawh chu lo ni ta se, kan sawrkar hrawn mek hian a en liam mai mai tih chu mipui hian ka hria a, NGO kan neih zinga thil ti thei ber, CYMA pawh hian a en liam ve ta mai mai dawn em ni tih turin thutlukna mak tak te an han siam zui chu a ni a. CYMA-ah hian mithiam tak tak, zir sang tak tak an kat nuk lai a, State subject ni lo, Central subject Customs duty (export/ import chungchanga tax lak) ti tlem tura State sawrkar nawra kuhva rah tawlh phal zel tura rawtna an han siam mai kha mak ka lo ti hle a. State sawrkar thil tih theih a ni lo tih an haiin ka ring si lo a, thiam takin kuhva tawlhtute leh a kaihhnawiha eizawnna lo neitute tih lungawi nan thil an ti mai mai em ni tihte chu ka ngaihtuahnaah a lut a ni.

MNF party hian sawrkar an chelh hian thil mak tak tak hi a thleng fo mai. Kum 1998 aṭanga kum 2008 an sawrkar chhungte khan Health Care sawi hlawh tak thil a thleng a. Induhsak uchuak avanga Tuirial hydel project tih puitlin theih lohnate a thleng a, damdawiin tha, Referral Hospital din kawngah pawh harsatna lo awmin a thuanawp ti tih a. Heng zawng zawng lo thlen chhan hi chhui chet chet chuan sum um vang a ni vek a ni. Chuvangin MNF mi leh sa, a nawlpui hian sual tinreng bul, sum hi an duh ta bik hle em ni tih pawh a awl rum rum mai.

Kum 2018 kum tawp lama sawrkarna an han chelh phat khan Congress sawrkarin sum a lo khawl reuh reuh sa kha renchemna awm miah lovin MNF sawrkar hian a han hmang hiau hiau a. Mipui hriatpui lem lohin contract hna lian tak takte kum khat pawh an sawrkar hmain a lo pe chhuak hman a. Airport chei that hnaah phei chuan kan Chief Minister hi rinhlelh kai tur hial khawpin hripui len hma kha chuan Lengpui Airport kha a tlawh zing dup mai a nih kha. Mizoram sawrkarin sum hailuhna tha tak a neih, Mizoram Liquor Prohibition & Control Act 2014 tih tawp tumin ruahmanna engmah siam lovin a biling-a balangin an ti tawp a. Mahse chuti mai a tih tawp theih a nih loh avangin kum 2019 kum chanve thleng kha chuan MNF sawrkar khan zu kha a zuar ve leh tho a ni. An han ti tawp a, zu chhiah aṭanga sum lo luang lut a han kang a, Covid-19 hripuiin Central sawrkar sum bawm a khar sak leh ta bawk si. Renchem taka sawrkar hmasa, Congress sawrkarin sum an lo khawl lah an hmang zo ti tih tawh bawk si, MNF sawrkar tan chuan a luhai thlak hle ngei ang. A sei dawn lutuk avangin SEDP hi chu sawi tel lohah ka dah phawt ang.

Sawrkar thaah chuan dan hi a lal tur a ni a. Sawrkar lak tlak loh apiangah dan palzutna a tamin dan chunga leng an tam ṭhin. Hei hi tuna kan Mizoram dinhmun chu a ni a, dan hian awmzia a nei tak tak lo a ni. Hmanni lawkah Bairabi-a kudam pakhatah kuhva ro tawlh ruk ni ngei a hriat, an chhek vum chu Mizorama thar angin a ti theitu Department lamin an lo ziah sak emaw ni, police-in an ven tlat tawh chu hralh turin bag engemawzat chu an la chhuak leh tho a. Kha khan danin awmzia he sawrkarah hian a neih lohzia a tilang chiang hle awm e. Dan lalna apiangah mipui an zalen zawk a, an hlim zawk a, an thlamuang zawk. Chuvangin kan sawrkar hrawn mek hian dan leh dan kengkawhtute an zahawm theih nan dan hi a dah lal phawt a tul hle a ni.

Grape Wine Chungchang: A hmalama ka sawi tak, zu zawrh khap chungchangah khan MNF sawrkar hian thutlukna mumal rei tak a nei thei lova. A sawrkar hlim khan awlsam takin Mizoram Liquor Prohibition Act 2019 chu a siam mai a. Mahse Act (Dan) reng reng hi a kalpui dan tura a kaihnawih (rules) a awm loh chuan kenkawh a har thin a. He MLP Act kenkawhna tur rules-te chu a changtu Department-in an han buatsaih a. Mizoram sawrkarin nasa taka a hlawhtlin nana tha leh zung, sum leh pai a senna, grape chingtute hmakhua ngaiin grape wine leh beer te chu siam leh zawrh phal turin an han duang a. Kohhran duh dan hre reng chungin MNF sawrkar chuan Kohhran a rawn leh te te a. MLP Act leh Rules zirchiang tur Committee te pawh dinin hun rei tak he Committee hian a ngaihtuah hnuah hmanni lawk khan Cabinet Meeting chuan Rules chu pawmin he rules-ah hian beer leh grape wine siam leh zawrh chu khap a ni ta a. He dan hmang hian kar hmasa mai khan grape wine zawrh lai leh zawrh tur chu Excise & Narcotics Department chuan a man ta buaih mai a nih kha.

Grape wine siam leh zawrh khap chung­changa mak ka tih deuh chu Mizoram khawchhak lama grape ching tura kawhhmuhtu chu kum 1998 - 2008 MNF sawrkar kha a ni si a, hetia hlawhtlinna grape chingtute'n an hmuh taka ruanga an hnuchhawn leh tlat mai hi hriatthiam har ka ti a. Hei mai bakah hian Central sawrkar (Food Safety and Standards Authority of India) chuan kum 3/4 liam ta khan wine hi chaw (food item) ah a lo ngai tawh a. Dan hremi ka ni lova, chuvangin Mizorama wine siam leh hralh khap hian FSSAI dan hi a kalh leh kalh loh ka sawi thei lova. Ama'rawhchu mawlmang taka han ngaihtuah chuan wine hi Central sawrkar berin, "Zu a ni love, chaw a ni e" a tih tawh chuan State sawrkarin, "Zu a ni," a lo tih tlat hi thil kalhmang chu a ni lo deuhin a lang. Grape chingtute leh wine-a siamtute hian hemi chungchangah hian Court-ah zualko ta se a ngaihnawm phian mai thei a ni.

MNF party hian sawrkarna fawng an vawn apiang hian ngaihtuah chianna awm lo hian thil a ti thin em ni tih tur hian thil kalpui dan buai tak tak hi a awm fo mai a. Tunhma lam chu sawi loh, tuna an han sawrkar pawh hian thil buarchuar hi a tam tawh hle a ni. Grape wine siam leh zawrh chungchang ringawtah pawh hian 1998-2008 chhunga an policy khan an hlui hlawn tih a chiang hle a. Mahse duh leh ta lo pawh nise an policy hmasa lo kalpui tawh tute hmakhua tur ngaihtuahna awm miah lova an eizawnna an ti tawp ringawt mai hi chu sawrkar pangngai tih tur chu a ni lo a ni. Mizorama wine industry hian employment nasa takin a tipung a, eizawnna dang pawh tam tak a siam belh a ni tih hi research bei kher lo pawhin a hriat theih a. Wine factory a hnathawk an chhawr zozaite eizawnna pawh wine siam leh hralh khap a nih aṭang hian a tawp nghal dawn a ni. Chaw thleng in pal buak sak mai pawh ni lovin chem lova lu lakna dik tak a ni.

Kum 2008 – 2018 chhunga Congress sawrkar kha mipuiin kan nin lutuk avanga MNF kan sawrkar tir khan beiseina sang tak nen a ni a. Beiseina a san chhan pawh tum hnih ngawt CM lo ni tawh chuan tawnhriat leh hriatna tam zawk a nei tawh ngei ang a, a hmaa sawrkar an chelh ang mai mai kha chu a ni tawh lovang tih vang a ni. Mahse MNF sawrkar thar lo piang chu beidawnna thlentu bak a ni leh ta si lo a, Mizo mipui hi kan va han khawngaihthlak zozai ta em!

Bum fin theih loh Mizo mipui hi kan nih nih ni tawh mai ang u tih pawh a awl rum rum ta mai.

- David M. Thangliana