Lehkhabu ngei mai an la chhiâr peih e

Social media-in min luh chilh tâk hnu hiân, mi tam tak chuân, chanchinbu tak ngiâl pawh kan chhiâr peih ta lo tih sawi ngâi loin kan hre vek! Chanchinbua chanchin thar chhiàr tura an rawn chhuah hi chu, a hmain social media lamah kan lo hmu vek tawh ṭhin a, man châwia chanchinbu lâk kher kha pawisa chàwi a ti thuah hnih mai mai a; tunlai kan ram inrelbawlnaah mi rethei leh mi hausa inkâr a zâu tawh em em mai bawk si nen. A neiin an neih belh zawt zawt theih avangin, a nei loin kan neih loh phah rawk rawk zêl bawk si.

Harsa chungchunga smart phone kan lei ve hmanga chanchin thar lo chhiàr mai theih kha mi tam takin phone kan neih vena chhan pakhat pawh a ni chiah maithei (maithei chauh tak tak!) a, a hlu em em a ni, tiin chhuanlam siâm ta ila, halelui lo chauh, dik ti rilru em em an ṭhahnem ngawt ang le!

Ration buhfai, thlei fai loha chhum tawp ang deuhin, social media lamah chuân, thu chiâng tak kan hriat loh pawh kan pho chhuâk (post) nghal pawp mai zêl a. Ram ri buài vanglai te khân, 'a hmunah ka awm' ti ṭheuh ṭheuh thu sawi a inang lo nuaih ṭhin a nih kha. An awmna hmun tak a inang lo a. A ṭhen, buàina hmunah ngêi an awm laiin, a ṭhen chu a him chinah an lo awm ve a. Hre chiâng inti a, thu vawrh darh lama che chak an la ni ta dah a. Chutiang aṭanga an thu hriat chu a inang thei tawh ngâi si lo a; a hmuna awm inti ṭheuh ṭheuh thil hmuh leh thu hriat a danglam nuaih lo thei tawh ṭhin lo rêng a, thu a sai sa nuaih zêl mai a, sehrep leh sazu ek nen kan ei pawlh nawk nawk tawh mai ṭhin a nih kha.

Chanchinbu (print media)-ah chuân thu dik, chhuah tlâk ngei a ni tih an finfiaha an hriat chiàn thlap hnuah chauh an chhuah ṭhin a, belhchian a dawl bîk em em ṭhin a ni.

Media ethic kan la hriat lohzia kan hria, hriat loh chu sawi loh, ethic a nei a ni tih pawh hre rêng rêng lo, zirna pawh nei chhin eih loin kan hriat ang ang kan pho chhuâk zung zung a, chûng thute chu a che rang zualin an lo theh darh chhawng (forward) kuâl nghal zung zung bawk a, thu chiâng lo a lêng vêl nuaih nuaih ṭhin. Chu chu innghah nân kan hmang a, kan ngaih dàn nen chawm pawlhin kan han bawl phuan zui a, a rei telh telh a, a dik lo zuâl telh telh a, a tawp lamah chuân 'thu belhchian dawl miah lo' kha kan chaw tak khûkpui ta hluai ṭhin a, inhnialna chawk chhuâktu lek a nih tawh mai bâkah, FIR theh luh thu kan hre zui ta zut mai ṭhin a nih hi. Ro réltute ro rèl dàn lah a mak a makin a mak ta duai zêl bawk si! Mak ti rengin kan khat ṭhin.

Social media-ah 'thu hit deuh pakhat' sawi fuh hlauh la, ni lênga sawi zui a hlawh chuan, 'a hit hle' tihna a ni mai. Ni hnih lek tal sawi zui daih tur 'thu hit tak' sawi a harsa. Social media a ni miau a, print media nen a inang thei ngai lo kumkhua dawn.

Thu inang chiahah pawh social media leh print media kan hmuh dàn leh ngaihdàn chu, a nâwlpuiin a dang daih tawh ṭhin niin a lang a, a lawmawm lam a ni. Chutih ruâl chuân, thupui hlapui lâk nân bera social media la hmang rih tlat kan tam em avangin, kan heti mêk rih a nih hi. Social media hiân ṭangkaina a nei nameuh mai; mahse, a ṭangkài tur anga hmang lo kan la tàm zawk tlat si nia a lan avangin, sawisel a hlawh lo thei lo rih niin a lang. Mi tam tak, ekzam sâng leh pawimawh bîk, ram leh hnam tan pawha chhenfâkawm ni thei tur hmachhawn tur te, thil siàm kawngah leh thil chi hrang hranga hmang ṭangkâi em emte an awm a, sawi vek sèn a ni lo a, tun ṭumah chuân kan sawi tùm lam a ni lo bawk a. Kan um zui zêl rih lo phawt ang.

Tunlai hiân Facebook lamah thla khata an lehkhabu chhiàr chhuah zat rawn pho chhuâk (post) ṭhin ṭhalai tlêm azawng an awm. Thlà khat chhunga bu sàwm chuâng zet chhiâr chhuâk ṭhin an awm. Mi ṭhenkhat, chhiâr ve peih lo tih hriat reng maite'n, hetianga pho chhuah 'kher' hi 'ṭul lo' an tih thu te, insawi theihna lam hawia ngâi kawi tlattute'n ṭawngkam duh tui lo takin an lo kawmen ṭhin a. Heng mite hi an lainatawm ngawt mai.

Hetia, ṭhiân zahoa an lehkhabu chhiàr zât pho chhuâk ṭhinte hiân, WhatsApp lamah pawh group an nei hrang a ni tih a hriat theih. An incho phûr tawn a, lehkhabu chhiàr tàm an intihhmuh a, social media lamah pawh hmuh tur an tam lo a, a lawmawm tak zet zet a ni. Hetiang thil hi, Mizo Kristian ṭhalaite tan thil intihhmuh rau rauah, Kawre ṭhalai inchei dàn, mipa ni ve si, an hmeichhe kàl zaw zaw dàn leh sum tam tak senga an thil ei ang ei ve zêl tuma neih thing lung khawng bawl bawl khawpa harsatna pal tlanga an tih dàn lo intih hmuh ai chuân, he hnam hian hma sawnna kawng a zawh phah zawk dâwn chiâng tih hi, mi pângngài tan chuân hai der tùm ngiâl paw'n, hai der luih theih a ni lo!

Ram hma sawnna han sawi tâkah chuân, ram changkânga an hruaitute'n lehkhabu an chhiàr nasatzia kan hria. US President-te'n ṭha taka ram tana hna thawk reng thei tho chung si a, lehkhabu chhiarna hun an neih theih 'bîk' thute pawh chanchinbuah kan chhiâr fo tawh a, ruâlawh a na ṭhin ngar ngar ngawt mai. Ṭhenawmte neih ang apiang neih ve tuma ruâl awt ngawih ngawih, tangka thianghlim lo hmanga inhman milen mai pawh pawisa lote ruâl awh dàn ai chuân, mi ram hruaitute leh kan ram hruaitute lehkha inchhiar tam hleihzia lama ruâl awh nachang hriaa mipui nâwlpui kan harh ve hunah chuân, heng thute hi ziah ngâi loin 'Mizoram, dikna luipui anga a luanna ram', insêl, inseh leh inrêl rêng rênga hun hman a awm tawh lo ang a, a hlutna teh chhuah phâk loh lehkhabuin kan ramah hmun laili a chang phâk ve tawh ang a. Chutiang hun a lo thlen ve hunah meuh chuân hlim takin, lungrual takin, Mizo kan ni hi lawm em emin kan hun kan hmang ve tawh ang a, Mizo nih hi inchhuanna a tling tawh ang. Chu hun lo thleng tur chu thlahlel takin, ring kãn leh fãn awk awkin kan la thlir leih leih chauh chu a ni si a; beidawn rum rum châng a awm lek lek ṭhin a nih hi!

Mahse, lehkhabu dawrte hi han en teh (Aizawla mi bîk chu ni khat chhung lekin a en zawh vek hman!) lehkhabu chhuâk thar a awm reng a, amah fam ta Mafaa'n 'lehkhabu tling lo lehkhabu' a tih ang chi kha chhuâk ve reng bawk mah se, a tlângpuiin lehkhabu kawm siàm (design) dànah te, kan paper hmàn duh dànah te leh, Mizo ṭawng ziah dàn dik zawk hriat kawngah te hmasawnna hmuh tur a awm zêl a. Sap ṭawng thiâm ve lote tan pawh Mizo ṭawnga chhiàr theih turin mithiamte thu ziah, mithiamte lehlin hmuh tur a awm reng bawk a. Chu mai a la ni lo, naupang tana chhiar tur ṭha tak tak lehkhabu chhuâk thar hmuh tur a awm ve zêl hiàn, lehkhabu hlutna hria a, lehkhabu chhiâr ṭhinte thinlung a va tilawm nasa dâwn em!

Tunah, mi tam takin lehkhabu chhiàr nachang hre loin social media lamah lo insawr bing tluk tluk rih mah ila, ram dang angin kan ram hruaitute'n lehkhabu chhiàrna hun la nei ve thei rih lo mah se, mi tam takin lehkhabu an chhiâr a, an zir lâi bu mai duh tawk loin, lehkhabu dangah an zir lâi atana ṭangkâi an dap khawm a, an chhiar ṭhin.

Social media hian lehkhabu chhiâr ṭhinte a hliahkhuh anga a lan lai hian, mi tam takin lehkhabu an chhiâr melh melh a, chutah chuân finna tui an thâl a, an siâk chhuâk a, nakin lawka kan ram hruaitu tur, an finna thàl chhuah leh siak chhuahte kan ram tana hmang ṭangkâi turte an la ni. A thlamuanthlâk tak zet.

Hman ni mai pawh khân lehkhabu tlângzàrhnaah ṭhian pa Justin-a (Lalhruaitluanga Chawngte) nen kan ṭhu dun a, library leh a behbawm kan sawi. A lehkhabu ziah, HNAM ROPUITE U, THO R'U LE tih chu, kum 2021 chhunga lehkhabu chhuâk ṭha berah Mizo Academy of Letters-in an thlansak ve leh teh nawlh a. Aizawlah Aizawller nen a lehkhabu pahnih an thlanna a ni ta! K'u Taitea (C. Lalnunchang) lehkhabu ziah pahnih 'Pasalṭhate ni hnuhnung' leh 'Kawlkil piah lamtluang' hnung zuia a lehkhabu pahnihin Mizorama lehkhabu chawi mawina sâng ber a dawng thei hi ka lawmpui tak zet zet a, lawmpuina chibai ka bûk nawn leh e. 

Heng lehkhabu palite aṭang ringawt pawh hiân, finna leh ram hma sawnna hmuh tur a tam tih hriain mi tam tak chuân an lo chhiar nawn tluk tluk tawh hlawm a, Mizo ṭhalaite zingah hiân, social media lamah 'hun pum' pe a, thlalak ringawt pawh buaipui nileng zankhua a, mahni hmel dik tak zahpui ni awm hrima hmel lem nena social media lama kan inlantir chuai chuai lai leh, lemchang rêng rênga kan buài em em lai leh, social media lama thu puarpawleng kan chhaih kuàl vêl mai mai lai hiân, mi fate chu an lo ni ve vek lo a, lehkhabu ngei mai an la chhiar peih e.

- Mesaka Putea